કાલિકા, મરણ અને પાસ્ખાપર્વનું ચિન્હ

કાળી (જે મહાકાળી અથવા કાલિકા પણ કહેવાય છે) ને મરણની દેવી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેના નામનો ખરેખરો અર્થ સંસ્કૃત શબ્દ પરથી કાળ છે કે જેનો મતલબ સમય થાય. કાળીના ચિત્રો ખુબ ડરામણા હોય છે કેમ કે તેને સામાન્ય રીતે વધ કરેલા માથાનો હાર પહેરેલ અને કપાયેલા હાથોનું કમરવસ્ત્ર ધારણ કરેલ વળી હાથમાં લોહી ટપકતું તાજું કાપેલું માથું પકડેલ અને એક પગ ચત્તાપાટ પડેલા તેના પતિ શિવ ઉપર મુકેલ હોય એમ દર્શાવાય છે. કાળીનું આવું ચિત્રણ યહુદી શાસ્ત્ર(પવિત્ર બાઈબલ)માં અન્ય એક મરણની કથા સમજવા માટે ઉપયોગી છે.

કપાયેલા માથાના શણગાર સજેલ અને ચત્તા પડેલા શિવ પર પગ ધરતી કાળી

પૌરાણિક કથા પ્રમાણે દાનવ નરેશ મહિષાસુરે દેવોની વિરુદ્ધ યુદ્ધનો ટંકાર કર્યો. જેથી દેવોએ પોતાના સત્વોથી કાળીનું સર્જન કર્યું. વિકરાળ કાળી દાનવ સૈન્યોની વિવિધ હરોળને ક્રૂરતાથી સંહાર કરતી, જે કોઈ તેની આગળ આવતું તેનો નાશ કરતી, ખૂનરેજી કરતી આગળ વધતી ગઈ. યુદ્ધની ચરમસીમા ત્યારે આવી જયારે કાળીનો સામનો દાનવ નરેશ મહિષાસુર સાથે થયો જેમાં કાળીએ તેનો ક્રુરતાપૂર્વક વધ કર્યો. તેના સર્વ પ્રતીદ્વંધીઓના શરીરોને ચીરતી ને લોહીથી તરબતર કરતી ગઈ, પરંતુ ચારે તરફ વહેતા રક્તથી તે પોતે પણ ભાન ભુલી ગઈ, જેથી તે મરણ અને નાશના આ સિલસિલાને રોકી ન શકી. દેવો કાળીને કેવી રીતે શાંત પાડી શકાય તેની અસમંજસમાં હતા ત્યારે શિવે પોતે રણમેદાનમાં સ્વેચ્છાથી સ્થિર ચત્તા સુઈ રહેવાની તૈયારી બતાવી. તેથી જયારે કાળી, પોતાના મૃત પ્રતીદ્વંધીઓના કપાયેલા હાથપગ પહેરી આગળ વધી અને એક પગ ચત્તાપાટ સુતેલા શિવ પર જડી દે છે, જયારે શિવ પર તેની દ્રષ્ટી પડે છે ત્યારે જ ફરી સભાન થાય છે અને પછી સંહાર અટકી જાય છે.

યહૂદી શાસ્ત્રમાં પાસ્ખાપર્વની એક કથા આ કાળી-શિવની કથા સાથે સામ્યતા ધરાવે છે. પાસ્ખાની કથા એક સ્વર્ગ દૂત વિશે જણાવે છે જે એક દુષ્ટ રાજાનો પ્રતિકાર કરતા કાળીની જેમ જ ખૂનામરકી મચાવે છે. જેમ શિવે અસુરક્ષિત પડી રહીને કાળીને અટકાવ્યા તેમ જ આ મરણના દૂતનો અટકાવ એક નિસહાય ઘેટાના બચ્ચા (હલવાન) દ્વારા કરવામાં આવે છે કે જેનું બલિદાન જે પણ ઘરમાં થયું હોય. ઋષિમુનીઓ અને વિદ્વાનોના કહેવા પ્રમાણે કાળીની કથાનો સાર અહંને વશ કરવા સાથે સંકળાયેલો છે. પાસ્ખાની કથા પણ ઈસુ નાઝારીના આવવા તરફ ઈશારો કરે છે – ઈસુ સત્સંગ – જે નમ્રતાથી પોતાના અહંનો નકાર કરી આપણે સારું પોતાને બલિદાન કરી દે છે. આ પાસ્ખાની કથા જાણવા જેવી છે.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 

નિર્ગમનનું પાસ્ખાપર્વ

આપણે જોઈ ગયા કે કેવી રીતે પોતાના દીકરા સબંધી ઋષિ અબ્રાહમનું બલિદાન તે આવનારા સમયમાં ઈસુના બલિદાન માટેનો એક સંકેત હતો. અબ્રાહમ પછી, ઈસહાક વડે થયેલા તેમના વંશજો યહૂદીઓ કહેવાયા, જેમની સંખ્યા ખુબ જ વધતી ગઈ પરંતુ તેઓ મિસરમાં ગુલામો હતાં.

ઈસ્રાએલ (યહૂદી) લોકના આગેવાન મૂસા દ્વારા શરુ કરવામાં આવેલા નાટકીય ચઢાવ-ઉતારવાળા સંઘર્ષનો ચિતાર આપણને હિબ્રુશાસ્ત્ર (બાઈબલ)ના નિર્ગમન નામના પુસ્તકમાં જોવા મળે છે. અબ્રાહમનો સમય કે જે લગભગ ઈ.પૂ. ૧૫૦૦ હતો તેના મરણ પશ્ચાત ૫૦૦ વર્ષ બાદ મૂસા કેવી રીતે ઈસ્રાએલલોકને મિસરની ગુલામગીરીમાંથી છોડાવે છે તેનું વર્ણન આ પુસ્તકમાં છે. સર્જનહાર ઈશ્વર તરફથી આજ્ઞા આપવામાં આવતાં મૂસા મિસરના શાશક (ફારૂન) સાથે બાથ ભીડે છે જે મિસર પર નવ મરકી અથવા આપદાઓમાં પરિણમે છે. આમછતાં ફારૂન ઈસ્રાએલલોકને સ્વતંત્ર કરી જવા દેવા સંમત ન થતા ઈશ્વર તેમના પર દસમી અને આખરી મરકી મોકલવાના હતાં. આ ૧૦મી મરકીનું સંપૂર્ણ વર્ણન અહીં જોઈ શકો.    

૧૦મી મરકી માટે ઈશ્વરે એવું ઠરાવ્યું કે મરણનો એક દૂત (આત્મા) આખા મિસરના પ્રત્યેક ઘર પાસેથી પસાર થાય. આખા દેશના દરેક ઘરમાં જે પણ પ્રથમજનિત પુત્ર હોય તે નિર્ધારિત રાતે મરણ પામે સિવાય કે જે ઘરોમાં હલવાન (નર ઘેટા) નું બલિદાન આપવામાં આવેલ હોય અને તેનું રક્ત ઘરની બારશાખ પર લગાવવામાં આવ્યું હોય. ફારૂનનું દુર્ભાગ્ય કે જો તે આધીન ન થાય અને હલવાનના બલિદાનનું રક્ત બારશાખ પર ન લગાવે તો તે પણ પોતાનો અને સિંહાસનનો વારસ ખોઈ બેસે. વળી મિસરનું દરેક ઘર પોતાનો પ્રથમજનિત પુત્ર ગુમાવી દે – જો બલિદાન અપાયેલા હલવાનનું રક્ત ઘરની બારશાખ પર લગાવ્યું ન હોય તો. મિસર દેશમાં એક મોટી રાષ્ટ્રીય આપદા આવી પડી હતી.

પરંતુ જે ઘરોમાં હલવાનનું બલિદાન આપવામાં આવ્યું હોય અને તેનું રક્ત ઘરની બારશાખ પર લગાડવામાં આવ્યું હોય તેવા ઘરોમાં સઘળાં સુરક્ષિત રહેશે એવું વચન અને ખાતરી આપવામાં આવ્યા હતાં. મરણનો દૂત તે ઘર પાસેથી પસાર થઈ જશે (ટાળી મૂકશે) પણ પ્રવેશશે નહિ. તેથી તે દિવસને પાસ્ખા (કેમ કે જે ઘરોમાં હલવાનનું રક્ત લગાવેલું હતું, તે ઘરો ઉપરથી મરણ પસાર થઈ ગયું). 

પાસ્ખાનું ચિન્હ

જેઓએ આ વાત સાંભળી છે તેઓ એવું માને કે દરવાજા પર લગાવેલું રક્ત મરણના દૂત માટે એક નિશાની હશે. પરંતુ ૩૫૦૦ વર્ષ પહેલાં લખવામાં આવેલ આ ઘટનાના વિવરણ પર ધ્યાન આપો.

વળી યહોવા દેવે મૂસાને કહ્યું … ” … હું યહોવા છું. અને તમારા ઘરો પર લગાડવામાં આવેલું હલવાનનું રક્ત તમારે સારું એક ચિન્હ (નિશાની) થશે; હું તે રક્તને જોઈને તમને ટાળી મૂકીશ.

નિર્ગમન ૧૨:૧૩

ઈશ્વર જો કે ઘરનાં દરવાજા ઉપર રક્ત જોવા માંગતા હતાં, અને જો તેમને તે દેખાય તો મરણ તે ઘરને ટાળી મૂકતું, પરંતુ રક્ત એ ઈશ્વરને સારું ચિન્હ નહોતું. બાઈબલ સ્પષ્ટ રીતે જણાવે છે કે રક્તનું ‘ચિન્હ તમારે સારું છે’ – લોકોને સારું. આપણે જેઓ આ વાંચીએ છીએ તેઓ સર્વને માટે પણ આ ચિન્હ છે. પરંતુ આ ચિન્હ (નિશાની) કેવી છે? ઈશ્વરે પછી તેમને આજ્ઞા આપી કે:

 27 ત્યારે તમે લોકો કહેશો, ‘એ તો યહોવાના માંનમાં પાસ્ખા યજ્ઞ છે, કારણ કે જ્યારે યહોવાએ મિસર વાસીઓનો સંહાર કર્યો, ત્યારે આપણાં ઘરોને ટાળીને આગળ ચાલ્યા જઈને તેમણે આપણાં ઘરોને ઉગારી લીધાં હતા.”ત્યારે ઇસ્રાએલીઓએ મસ્તક નમાંવી પ્રણામ કર્યા.

નિર્ગમન ૧૨:૨૪-૨૭
Jewish man with lamb at Passover

યહૂદી વ્યક્તિ પાસ્ખા ટાણે હલવાન સાથે

ઈસ્રાએલલોકને દર વર્ષે આ દિવસે પાસ્ખાનું પર્વ ઉજવવાની આજ્ઞા ફરમાવવામાં આવી હતી. યહૂદી પંચાંગ (કેલેન્ડર) હિંદુ પંચાંગની માફક જ ચંદ્ર પર આધારિત છે, તેથી તે પશ્ચિમી કેલેન્ડરથી થોડું અલગ હોય છે, અને પશ્ચિમી કેલેન્ડર પ્રમાણે આ પર્વનો દિવસ વરસ દર વરસ બદલાયા કરે છે. ૩૫૦૦ વર્ષો પછી પણ આજ દિન સુધી, યહૂદી પ્રજા આ પાસ્ખાના દિવસને યાદ કરી તેનું પર્વ એ જ દિવસે પાળે છે જેમ તેમને આજ્ઞા આપવામાં આવી હતી તેમ. 

પાસ્ખાનું ચિન્હ પ્રભુ ઈસુ તરફ ઈશારો કરે છે

ઈતિહાસમાં આ પર્વની શોધ તપાસ કરતા કેટલાંક અસાધારણ તથ્યો જોવા મળે છે. આ વિશે તમે સુવાર્તામાં વાંચી શકો છો જેમાં ઈસુની ધરપકડ અને મુકદમાનું વિવરણ આપેલ છે (પહેલાં પાસ્ખાની મરકીના ૧૫૦૦ વર્ષ બાદ):

28 પછી યહૂદિઓ ઈસુને કાયાફાના મકાનમાંથી રોમન હાકેમના દરબારમાં લઈ જાય છે. તે વહેલી સવારનો સમય હતો. યહૂદિઓ દરબારની અંદર જઈ શક્યા નહિ. તેઓ તેમની જાતને અશુદ્ધબનાવવા ઈચ્છતા નહોતા. કારણ કે તેઓ પાસ્ખાપર્વનું ભોજન ખાવા ઈચ્છતા

હતા.યોહાન ૧૮:૨૮

39 પણ પાસ્ખાપર્વના સમયે તમારા માટે એક બંદીવાનને મારે મુક્ત કરવો જોઈએ એવો તમારા રિવાજોમાં એક રિવાજ છે. શું તમે ઈચ્છો છો કે હું આ ‘યહૂદિઓના રાજાને મુક્ત કરું?”‘

યોહાન ૧૮: ૩૯

બીજા શબ્દોમાં, ઈસુને પકડીને વધસ્તંભે જડવા સારું યહૂદી પંચાંગ પ્રમાણે પાસ્ખાના દિવસે જ  મોકલી આપવામાં આવ્યા હતાં. ઈસુને માટે ઘણાં બધાં શીર્ષકોમાંથી એક આ પણ હતું

29 બીજે દિવસે યોહાને ઈસુને તેના તરફ આવતો જોયો. યોહાને કહ્યું, “જુઓ દેવનું હલવાન, જે જગતના પાપોને દૂર કરે છે!
30 આ તે જ છે જેના વિષે મેં કહ્યું હતું, ‘એક મનુષ્ય મારી પાછળ આવશે. પણ તે મારા કરતાં મોટો છે, કારણ કે તે મારા પહેલાથી જીવે છે. તે સદાકાળ જીવંત છે.’

યોહાન ૧:૨૯-૩૦

અહીં આપણે જોઈ શકીએ કે પાસ્ખા એ આપણે સારું એક ચિન્હ (નિશાની) છે. ઈસુ, જે ‘દેવનું હલવાન’, એ જ દિવસે વધસ્તંભે જડાયા (એટલે કે બલિદાન થયા) કે જયારે સઘળાં યહુદીઓ પહેલાં પાસ્ખા કે જે ૧૫૦૦ વર્ષ પહેલાં ઘટ્યું તેની યાદમાં પોતાના પરિવાર માટે હલવાનનું બલિદાન આપી રહ્યાં હતાં. આ દર વર્ષે મળતી પાસ્ખાની બે રજાની સમજણ આપે છે. યહૂદી પાસ્ખાપર્વ દર વર્ષે એક જ સમયે આવે છે, ઈસ્ટરની જેમ જ – તમારું કેલેન્ડર તપાસો. (દર ૧૯ વર્ષે યહુદીઓના ચંદ્ર આધારિત પંચાંગમાં અધિકમાસને લીધે મહિનાનો ફરક આવે છે). આથી જ ઈસ્ટરનું પર્વ પણ કેલેન્ડરમાં દર વર્ષે બદલાયા કરે છે કેમ કે તે પાસ્ખા પર આધારિત છે જે યહૂદી પંચાંગ પ્રમાણે નક્કી થાય છે જેની ગણતરી આપણા પશ્ચિમી કેલેન્ડર કરતા જુદી છે.     

હવે, એક ક્ષણ વિચાર કરો, ‘ચિન્હ’ અથવા પ્રતિક શું કરે છે. નીચે થોડા ચિન્હ જોઈ શકાય છે.  

Flag_of_India

 

ભારતનું ચિન્હ (પ્રતિક)

Signs
વ્યવસાયિક ચિન્હો (પ્રતિકો) જે આપણને મેકડોનાલ્ડસ અને નાઈકના સબંધી વિચારતા કરે

 

રાષ્ટ્રધ્વજ એ ભારતનું એક ચિન્હ અથવા પ્રતિક છે. આપણે તેને માત્ર કેસરી અને લીલા પટ્ટાના લંબચોરસ ટુકડા તરીકે નથી ‘જોતાં’. આપણે જયારે પણ રાષ્ટ્રધ્વજ જોઈએ છીએ ત્યારે ભારતદેશ વિષે વિચાર કરીએ છીએ. જયારે આપણે ‘સોનેરી કમાન’ની નિશાની જોઈએ છીએ ત્યારે મેકડોનાલ્ડસ વિશે વિચારીએ છીએ. નાદાલના શિર પરની પટ્ટી પર ‘√’ નિશાની નાઈક કંપનીની છે. નાઈક કંપની એવું ઈચ્છે છે કે નાદાલના કપાળ પર જેઓ પણ આ નિશાની જુએ ત્યારે તેમના સબંધી વિચારે. આ ચિન્હો, ખરું જોતાં તો આપણા મનમાં ઈચ્છિત વસ્તુનો વિચાર પ્રેરવા દિશાનિર્દેશક હોય છે.

હિબ્રુશાસ્ત્રના નિર્ગમનના પુસ્તકમાં પાસ્ખાનું વૃતાંત બહુ સ્પષ્ટ રીતે જણાવે છે કે તે લોકો ને સારું એક ચિન્હ (નિશાની) હતું, તે સર્જનહાર ઈશ્વરને સારું નહિ (જો કે ઈશ્વર તે જોવા માંગે ને જે ઘર પર તે રક્ત લાગ્યું હોય તેને ટાળી મુકે). જેમ બધાં ચિન્હોમાં બને તેમ જ, પાસ્ખાનું ચિન્હ આપણે જોઈએ ત્યારે શું વિચાર કરીએ એ સબંધી ઈશ્વર શું ઈચ્છે છે? બહુ જ અજાયબ રીતે જે દિવસે હલવાનનું બલિદાન આપવામાં આવી રહ્યું હોય તે જ દિવસે ઈસુનું બલિદાન, ખરું જોતાં ઈસુના બલિદાન તરફ દિશાનિર્દેશ કરે છે.

નીચે દર્શાવ્યા મુજબ આ આપણા મનમાં કામ કરે છે. ચિન્હ આપણને ઈસુના બલિદાન તરફ ઈશારો કરે છે.

passover-and-jesusઈસુના બલિદાન અને પાસ્ખાનો એક જ સમય એ એક ચિન્હ (નિશાની) છે

પહેલાં પાસ્ખામાં હલવાનોનું બલિદાન આપવામાં આવ્યું અને જે લોકોના (ઘર) પર તેનો છંટકાવ થયો તેઓ જીવતદાન પામ્યા. આથી આ ચિન્હ એવું દર્શાવે છે કે ઈસુ જ એ ‘દેવનું હલવાન’, છે જેમને બલિદાન તરીકે અર્પી દેવાયા અને તેમનું રક્ત વહ્યું જેથી આપણને અનંતજીવન મળે. 

અબ્રાહમનું ચિન્હ જોઈએ તો, જે જગ્યા પર પોતાના દીકરાનું બલિદાન આપવાની પરીક્ષા કરવામાં આવી હતી તે સ્થળ મોરિયા પહાડ હતું. ત્યાં પણ હલવાનના મરણ દ્વારા અબ્રાહમના પુત્રને જીવતદાન મળે છે.  

The Sign of Abraham was pointing to the location
અબ્રાહમનું ચિન્હ સ્થળ તરફ નિર્દેશ કરતું હતું

મોરિયા પહાડ એ જ સ્થળ હતું જ્યાં ઈસુનું બલિદાન આપવામાં આવ્યું હતું. એ ચિન્હ આપણે માટે સ્થળનો નિર્દેશ કરતા મરણનો અર્થ ‘બતાવવા’ સારું હતું. પાસ્ખામાં ઈસુના બલિદાન તરફ ઈશારો કરતો એક વધુ નિર્દેશ આપણને મળે છે – વરસના એજ દિવસ તરફ નિર્દેશ કરીને. ફરીથી હલવાનનું બલિદાન – એ દર્શાવતું હતું કે ઈસુનું બલિદાન કોઈ આકસ્મિક થતો સંયોગ નહોતો – ઈસુના બલિદાનનો નિર્દેશ કરતુ હતું.

બે અલગ અલગ રીતે (સ્થળ અને સમય દ્વારા) હિબ્રુશાસ્ત્રના બે સૌથી મહત્વના પર્વો સીધો જ ઈશારો ઈસુના બલિદાન તરફ કરે છે. ઈતિહાસમાં બીજા કોઈ વ્યક્તિ કે જેના મરણ વિષે આવા નાટકીય રીતે સમાંતરઘટનાઓની પૂર્વછાયા આપવામાં આવી હોય એવું મને યાદ નથી. શું તમને છે?

આ ચિન્હો એટલા સારું આપવામાં આવ્યા કે આપણે ખાતરીપૂર્વક કહી શકીએ કે ઈસુનું બલિદાન એ ઈશ્વરની જ યોજના અને ઈરાદો હતો. આ લખાણનો ઉદ્દેશ આપણ સર્વને એ જોવા સારું મદદરૂપ બનવાનો છે કે કેવી રીતે ઈસુનું બલિદાન આપણને મરણથી બચાવે છે અને આપણને પાપોથી શુદ્ધ કરે છે – જેઓ તેનો સ્વીકાર કરે તેઓ સર્વ માટે ઈશ્વરની ભેટ.

પર્વતને પવિત્ર કરતું બલિદાન

કૈલાશ પર્વત  ભારતની સીમાથી થોડો આગળ તિબેટ જે ચીન નો વિસ્તાર છે તેમાં આવેલો છે. હિંદુઓ, બૌદ્ધો, અને જૈનો કૈલાશ પર્વતને પવિત્ર માને છે. હિંદુઓ તેને ભગવાન શિવનું રહેઠાણ માને છે જ્યાં તેમના સંગીની, પાર્વતી દેવી (જે ઉમા, ગૌરી વગેરે નામોથી પણ ઓળખાય છે) અને તેમના સંતાન ભગવાન ગણેશ (ગણપતિ અથવા વિનાયક) સાથે વસે છે. હજારો હિંદુ અને જૈન શ્રદ્ધાળુઓ પગપાળા કૈલાશ પર્વતની પરિક્રમા કરે છે કે જેથી તેમને તેનો આશીર્વાદ મળે.    

માતા પાર્વતી સ્નાન કરતા હોવાથી જયારે ગણેશે ભગવાન શિવને તેમને મળવા જતા અટકાવ્યા ત્યારે શિવે ગણેશનું માથું વાઢીને વધ કર્યો હતો તે ઘટના પણ કૈલાશ પર્વત પર જ ઘટી હતી. આનાં ઘટનાક્રમમાં પ્રસિદ્ધ વાર્તા છે જેમાં એક હાથીનું માથું ગણેશના ઘડ પર લગાવવાથી ભગવાન શિવને ગણેશ પાછા મળે છે. પોતાનું મસ્તક સ્વેછાથી બલિદાન આપી હાથી મરણ પામે છે જેથી ભગવાન શિવને પોતાનો મરણ પામેલ પુત્ર પાછો મળે. આ બલિદાન કૈલાશ પર્વત પર આપવામાં આવ્યું જે થકી પર્વત પવિત્ર બની ગયો જે આજે પણ મનાય છે. વળી કેટલાંક તો કૈલાશને જ મેરુ પર્વતનું પ્રત્યક્ષ રૂપ ગણે છે – બ્રમ્હાંડનું આધ્યાત્મિક અને અલૌકિક કેન્દ્ર. ઘણાં બધાં મંદિરો આ સકેન્દ્રી કુંડાળા (કાળચક્ર)ની સંજ્ઞા (ચિહ્ન) સાથે બાંધવામાં આવ્યા છે જે કૈલાશ દ્વારા મેરુ પર્વતની આધ્યાત્મિકતા પ્રકટ કરે છે.       

પર્વત પર બલિદાન દ્વારા ઈશ્વરનું પ્રકટીકરણ કે જે થકી મૃત પુત્ર સજીવન થયો તેવો જ અનુભવ ઋષિ અબ્રાહમને એક બીજા પર્વત પર થયો – મોરિયા પહાડ પર – તેમના પુત્ર સાથે. આ બલિદાન ઈસુ સત્સંગના સ્વરૂપે આવનારા તેમના માનવ અવતારનું ગહન અલૌકિક ચિહ્ન અથવા સંકેત હતો. યહૂદીશાસ્ત્ર ઈ. પૂ. ૪૦૦૦ વર્ષ પહેલા શ્રી અબ્રાહમના જીવનની આ ઘટનાને આપણે સારું નોંધે છે જેથી તેનું મહત્વ આપણે સમજવું જોઈએ. આ ઘટનાનું વર્ણન કરતા યહૂદીશાસ્ત્ર જણાવે છે કે આ ચિહ્ન અથવા સંકેતની સમજણ ‘સર્વ દેશો’ને સારું આશીર્વાદનું કારણ બનશે – ફક્ત યહૂદી લોકને સારું જ નહિ. આથી આ વાતને જાણવી અને સમજવી ખુબ મહત્વપૂર્ણ અને યથાર્થ છે.

શ્રી અબ્રાહમના બલિદાનનું પ્રતિક (ચિહ્ન), પર્વત

આપણે જોઈ ગયા કે કેવી રીતે અબ્રાહમને બહુ સમય પહેલાં એક દેશનું વચન (બાંહેધરી) આપવામાં આવ્યું. આજની આરબ અને યહુદી પ્રજા અબ્રાહમના જ વંશજો છે, તેથી આપણે જાણીએ છીએ કે તેને જે વચન આપવામાં આવ્યું હતું તે પરિપૂર્ણ થયુ આમ ઈતિહાસમાં તેમનું પાત્ર કેટલુ અગત્યનું હતું. અબ્રાહમે આ વચન પર વિશ્વાસ કર્યો તેથી તેમને ન્યાયી ઠરાવવામાં આવ્યા – તેમને મોક્ષ મળ્યો, તેમના આકરા સુકૃત્યો વડે નહિ પરંતુ એક વિનામુલ્ય ભેટ સ્વરૂપે મળ્યું.   

લાંબી વાટ જોયા પછી અબ્રાહમને સંતાનપ્રાપ્તિ થઈ – જેનું નામ ઇસહાક (આજે યહુદીઓ તેમનો વંશવેલો આ વ્યક્તિથી ગણાવે છે) આપવામાં આવ્યું. ઇસહાક જુવાન થયો. પણ ઈશ્વરે અબ્રાહમની અજબ પરીક્ષા કરી. આ આખી વાત તમે અહીં વાંચી શકો, આપણે તેના મુખ્ય મુદ્દા પર જ નજર કરીશું જેથી આ ગુઢ પરીક્ષાનો અર્થ સમજી શકાય – ન્યાયીપણાં માટે શું કિંમત ચૂકવવી પડે તે સમજવા માટે આ મદદરૂપ છે.

અબ્રાહમની પરીક્ષા

આ પરીક્ષા એક વસમી આજ્ઞા સાથે શરુ થઈ:

 2 દેવે કહ્યું, “તારા પુત્રને, તારા એકનાએક પુત્રને, જે તને વહાલો છે તે ઇસહાકને લઈને તું મોરિયા પ્રદેશમાં જા. અને ત્યાં હું કહું તે ડુંગર ઉપર તું તેનું દહનાર્પણ કર.”

ઉત્પત્તિ ૨૨:૨

આ આજ્ઞાનું પાલન કરતા અબ્રાહમ ‘વહેલી પરોઢે ઉઠી ગયો’ અને ‘ત્રણ દિવસની મજલ કાપી’ તેઓ પહાડ પર પહોંચે છે. પછી

 9 જયારે તેઓ દેવે કહેલી જગ્યાએ આવી પહોંચ્યા ત્યારે ઇબ્રાહિમે એક વેદી તૈયાર કરી, તેના પર લાકડાં ગોઠવ્યાં અને પોતાના પુત્ર ઇસહાકને બાંધીને વેદી પરનાં લાકડાં ઉપર ચઢાવી દીધો.
10 પછી ઇબ્રાહિમે પોતાનો છરો કાઢયો અને પુત્રનો વધ કરવાની તૈયારી કરી.

ઉત્પત્તિ ૨૨:૯-૧૦

આજ્ઞા પાલન માટે અબ્રાહમે હાથ ઉગામ્યો. પરંતુ ત્યારે કશુક અજાયબ બન્યું:

 11 ત્યારે યહોવાના દૂતે ઇબ્રાહિમને રોકયો. દેવદૂતે આકાશમાંથી બોલાવ્યો. “ઇબ્રાહિમ, ઇબ્રાહિમ!”ઇબ્રાહિમે ઉત્તર આપ્યો, “જી!”
12 દેવદૂતે કહ્યું, “તારા પુત્રને માંરીશ નહિ, તેને કોઇ સજા કરીશ નહિ, મંે જોયું કે, તું દેવનો આદર કરે છે અને તેની આજ્ઞાનું પાલન કરે છે. મેં જોઇ લીધું છે કે, તું તારા એકના એક પુત્રને માંરા માંટે બલિ ચઢાવતાં ખચકાયો નથી.”
13 ઇબ્રાહિમે ઊંચી નજર કરીને જોયું તો તેની પાછળ ઝાડીમાં એક ઘેટો શિંગડા ભરાઈ જવાથી ફસાઈ ગયો હતો. ઇબ્રાહિમે તેને પકડયો અને પોતાના પુત્રને બદલે દહનાર્પણ તરીકે ચઢાવ્યો. અને ઇબ્રાહિમનો પુત્ર બચી ગયો.

ઉત્પત્તિ ૨૨:૧૧-૧૩

છેલ્લી ઘડીએ ઇસહાકનો બચાવ થયો અને અબ્રાહમને ઝાડીમાં એક ઘેટો દેખાયો અને ઇસહાકને બદલે તેનું બલીદાન આપ્યું. ઈશ્વરે એક ઘેટો પૂરો પડ્યો જેણે બલિદાન માટે ઇસહાકનું સ્થાન લીધું.

બલીદાન: ભવિષ્ય તરફ મીંટ

અબ્રાહમ, ત્યારબાદ એ જગાને નામ આપે છે: શું નામ આપે છે તે પર ધ્યાન આપો.

અને અબ્રાહમે તે જગાનું નામ ‘યાહવે યિરેહ’ એટલે કે ‘યહોવા પૂરું પાડશે’ પાડ્યું. આજદિન સુધી એમ કહેવામાં આવે છે કે, “યહોવાના પર્વત પર પૂરું પાડવામાં આવશે.”

ઉત્પત્તિ ૨૨:૧૪

અબ્રાહમે તે સ્થળનું નામ ‘યહોવા પૂરું પાડશે’ રાખ્યું. એક પ્રશ્ન થાય. આ નામ જે છે તે ભૂતકાળમાં છે, કે વર્તમાનકાળમાં છે કે ભવિષ્યકાળમાં છે? બહુ સ્પષ્ટ રીતે તે ભવિષ્યકાળ છે. અન્ય કોઈ શંકા હોય તેને પણ દૂર કરતા આગળના વાક્યમાં પુનરાવર્તન કરતા લખ્યું કે “…તે પૂરું પાડવામાં આવશે”. આ પણ ફરીથી ભવિષ્યકાળમાં છે – જેનો મતલબ ભવિષ્ય તરફ મીંટ માંડવામાં આવી છે. આ જગાનું નામ ઇસહાકને બદલે મેંઢા (નર ધેટા)નું બલિદાન આપવામાં આવ્યું ત્યારબાદ આપવામાં આવ્યું. ઘણાં એવું માને છે કે, અબ્રાહમે જયારે આ જગાનું નામ આપ્યું ત્યારે ઝાડીમાં ફસાયેલા ઘેટાનું તેના દીકરાને બદલે બલિદાન આપે છે તેના સંદર્ભમાં આમ કહે છે. પણ તે બલિદાન તો આ ક્ષણે આપી દેવામાં આવ્યું હતું. જો અબ્રાહમ ઘેટા સબંધી વિચારતો હોત – જે મારી નંખાયો, બલિદાન આપી દેવાયો અને જેનું હવન પણ કરી દીધું –  તો તેણે તે જગાનું નામ ‘યહોવાએ પૂરું પાડ્યું’ એમ ભૂતકાળમાં રાખત. અને પછી આગળ એવું લખવામાં આવ્યું હોત કે “યહોવાના પર્વત પર પૂરું પાડવામાં આવ્યું.” પરંતુ અબ્રાહમ એકદમ સ્પષ્ટ રીતે આ ભવિષ્યવચનમાં કહે છે એટલે તે બળીને ભસ્મ થઈ ગયેલા ઘેટા સબંધી વિચારતો નથી તે ચોક્કસ. તેને કશુંક અજાયબ થવાનું હતું તેનું જ્ઞાન લાધ્યું. આવનાર સમયમાં જે બનવાનું હતું તેની તેને અંતઃસ્ફૂરણા થઈ. પણ તે શું હતું?     

બલિદાન ક્યાં આપવામાં આવ્યું

ધ્યાનમાં રાખજો કે અબ્રાહમને બલિદાન આપવા સારું જે પર્વત પર જવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું તે તો:

પછી ઈશ્વરે કહ્યું, “હવે તારો દીકરો, તારો એકના એક દીકરો, ઇસહાક, જેના પર તું પ્રેમ રાખે  છે તેને લઈ મોરિયા દેશમાં ચાલ્યો જા, અને ત્યાં જે પર્વતો હું તને બતાવું તેઓમાંના એક પર તું તેનું દહનીયાર્પણ કર.”

કલમ ૨

આ ‘મોરિયા’ પહાડ પર બન્યું. તે ક્યાં છે? જો કે તે અબ્રાહમના સમય (ઈ.પૂ. ૨૦૦૦)માં વેરાન પ્રદેશ હતો, એક હજાર વર્ષ પછી (ઈ.પૂ. ૧૦૦૦)માં દાઉદ રાજાએ ત્યાં યરુશાલેમ નામે નગર વસાવ્યું, અને તેના દીકરા સુલેમાને પહેલું મંદિર ત્યાં જ બાંધ્યું. જુના કરારના ઐતિહાસિક પુસ્તકોમાં આપણે વાંચી શકીએ છીએ કે: 

 ત્યારબાદ સુલેમાને યરૂશાલેમમાં મોરિયાહ પર્વત પર યહોવાના મંદિરનું નિર્માણ કરવાનું શરૂ કર્યું, જ્યાં યહોવા તેના પિતા દાઉદને દેખાયા હતા

૨ કાળવૃતાંત 3:૧

બીજા શબ્દોમાં ‘મોરિયા પહાડ’ જો કે અબ્રાહમના સમય (ઈ.પૂ. ૨૦૦૦)માં વેરાન પહાડ હતો પણ ૧૦૦૦ વર્ષ પછી દાઉદ અને સુલેમાન થકી તે ઈઝરાયેલનું મુખ્ય નગર બની ગયું જ્યાં તેમણે સર્જનહાર ઈશ્વર માટે પ્રથમ મંદિર બાંધ્યું. આજ દિવસ સુધી તે યહૂદી લોક માટે એક અતિ પવિત્ર સ્થળ અને ઈઝરાયેલનું પાટનગર પણ છે. 

ઈસુ – ઈસુ સત્સંગ – અને અબ્રાહમનું બલિદાન

ઈસુ વિશે નવા કરારમાં વાપરેલા વિવિધ નામો (શીર્ષકો)નો વિચાર કરીએ. ઈસુ સબંધી ઘણાં બધાં નામો અને શીર્ષકો વપરાયા છે. કદાચને સૌથી વધારે વપરાયેલ શીર્ષક છે ‘ખ્રિસ્ત’. અન્ય શીર્ષકો જે તેમને અપાયાં તે પણ અગત્યના છે. યોહાનની સુવાર્તામાં આપણે આ જોઈ શકીએ છીએ જયારે યોહાન બાપ્તિસ્મી ઈસુને પાસે આવતા જોઈ કહે છે:

 બીજા દિવસે જ્હોન (એટલે કે જ્હોન ધ બાપ્ટિસ્ટ) ઈસુને (એટલે કે યસુ સત્સંગ) પોતાની તરફ આવતો જોયો અને કહ્યું, “જુઓ, ભગવાનનો લેમ્બ, જે વિશ્વના પાપને દૂર કરે છે. આ તે જ હતો જેનો અર્થ મેં કહ્યું જ્યારે ‘એક માણસ જે મારી પછી આવે છે તેણે મને પાછળ છોડી દીધો કેમ કે તે મારા પહેલાં હતો’.

યોહાન ૧:૨૯

બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, ઈસુને ‘ઈશ્વરના હલવાન’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. હવે ઈસુના જીવનના અંત સબંધી વિચાર કરો. તેમને ક્યાં પકડીને વધસ્તંભે જડાવ્યા? તે યરૂશાલેમ (જેમ આપણે જોયું = ‘મોરિયા પહાડ’)માં બન્યું. તેમની ધરપડક થઈ ત્યારે બહુ સ્પષ્ટ રીતે કહેવામાં આવ્યું:

 7 પિલાતે જાણ્યું કે ઈસુ હેરોદના તાબામાં છે. તે વખતે હેરોદ યરૂશાલેમમાં હતો. તેથી પિલાતે ઈસુને તેની પાસે મોકલ્યો.

લૂક ૨૩:૭

ઈસુની ધરપકડ, મુકદમો, અને ક્રુસારોહણ યરુશાલેમ (=મોરિયા પહાડ)માં થયાં. આ ઘટનાઓ જે મોરિયા પહાડ પર બની તેની સમયરેખા દર્શાવેલ છે.

mt moriah timelineજુના કરાર થી લઈને નવા કરાર સુધીની ઈતિહાસની મુખ્ય ઘટનાઓ જે મોરિયા પહાડ પર બની

હવે અબ્રાહમનો પાછો વિચાર કરો. તેણે તે જગાનું નામ ભવિષ્યકાળમાં કેમ રાખ્યું, ‘યહોવા પૂરું પાડશે’? તેણે કેવી રીતે જાણ્યું કે અહીં જ, મોરિયા પહાડ પર, ભવિષ્યમાં કશુંક ‘પૂરું પાડવામાં આવશે’ તેણે જે કર્યું તેની પ્રતિછાયારૂપે? આ સબંધી વિચારો – તેની પરીક્ષા વખતે ઇસહાક (તેના પુત્ર)નો છેલ્લી ઘડીએ બચાવ થયો હતો કેમ કે તેને સ્થાને ઘેટાનું બલિદાન આપવામાં આવ્યું હતું. બે હજાર વર્ષ પછી, ઈસુ કે જે ‘ઈશ્વરનું ઘેટું(હલવાન)’ કહેવાયા, તેમનું બલિદાન એ જ સ્થળ પર થયું! અબ્રાહમને કેવી રીતે ખબર કે ‘આ જ સ્થળે’ આમ થશે? અબ્રાહમ આ અદભુત બાબત જાણી શક્યા અને ભાખી શક્યા તે એ થકી જ બની શકે જો તેમને પ્રજાપતિ તરફથી આ જ્ઞાન (સ્ફૂરણા) લાધ્યું હોય, કે જે પોતે સર્જનહાર ઈશ્વર હતા. 

દિવ્યજ્ઞાન પ્રકટ થયું

આ તો એવું છે જાણે એક એવું દિવ્યજ્ઞાન છે જે આ બે ઘટનાઓને આ સ્થળ સાથે જોડે છે, ઈતિહાસમાં બે હજાર વર્ષથી વિભક્ત બનેલી ઘટનાઓ હોવા છતાં.

mt moriah thinking india અબ્રાહમનું બલિદાન એ સંકેત હતો – આગળ ૨૦૦૦ વર્ષનો નિર્દેશ – ઈસુના બલિદાન વિશે આપણે વિચાર કરીએ એ સારું

છાયાચિત્ર દર્શાવે છે કે કેવી રીતે શરૂઆતની ઘટના (અબ્રાહમનું બલિદાન) ત્યારપછીના (ઈસુના બલિદાન) વિશે નિર્દેશ કરે છે, વળી પાછળથી બનેલ ઘટના આપણા સ્મરણમાં લાવવા સારું તે રૂપરેખા પુરી પાડે છે. તેનો પુરાવો એ છે કે હજારો વર્ષો વડે એકબીજાથી વિયોજીત ઘટનાઓનું સંકલન કરવા દ્વારા આ દિવ્યજ્ઞાન (સર્જનહાર ઈશ્વર) પોતે પ્રકટ કરે છે.

તમારે અને મારે સારું ખુશ ખબર (શુભ સમાચાર)

આ વિવરણ આપણે સારું અંગત કારણોને લીધે પણ બહુ મહત્વપૂર્ણ છે. સમાપન કરતા, ઈશ્વરે અબ્રાહમને જણાવ્યું કે

 “…અને તારા વંશમાં પૃથ્વીના સર્વ દેશો આશીર્વાદ પામશે; કેમ કે તેં મારું કહ્યું માન્યું છે.”

ઉત્પત્તિ ૨૨:૧૮

તમે ‘પૃથ્વીના સર્વ દેશો’માંથી એકના છો – ભલે તમારી ભાષા, ધર્મ, શિક્ષણ, ઉંમર, લિંગ, અથવા સમૃદ્ધિ ભિન્ન હોય! આ વચન છે જે તમને વિશેષ રીતે આપવામાં આવ્યું છે. વચન શું છે તે પર ધ્યાન આપો – એક ‘આશીર્વાદ’ જે ઈશ્વરના પોતાના તરફથી છે! આ ફક્ત યહૂદીઓ પુરતું જ નહિ, પણ પૃથ્વીના સઘળાં લોકો માટે હતું.

આ ‘આશિષ’ કેવી રીતે આપવામાં આવી? અહીં શબ્દ ‘સંતાન’ એકવચન છે. આ ‘સંતાનો’ નથી કે જે ઘણાં વંશજો કે લોકો હોય, પણ એકવચનમાં છે જેમ ‘તે’ (પ્રથમ પુરૂષવાચક એકવચન) હતું તેમ. આ આશિષ ઘણાં લોકો વડે કે જૂથો વડે નથી કે જેમાં ‘તેઓ’ હોય. આ માનવ ઈતિહાસની શરૂઆતમાં આપવામાં આવેલ વચન (બાંહેધરી) સાથે એકદમ સુસંગત છે જેમ હિબ્રુશાસ્ત્રમાં નોંધ્યા પ્રમાણે સર્પને કહેવામાં આવ્યું કે ‘તે’ તારી ‘એડી છુંદશે’ વળી તે પુરૂષાના બલિદાનના વચન (એકવચન ‘તે’) સાથે પણ સમાંતર છે જે પુરૂષાસુકતામાં આપવામાં આવ્યું. આ ચિહ્ન સાથે, આ ખાસ સ્થળ – મોરિયા પહાડ (=યરુશાલેમ) – વિશે ભાખવામાં આવ્યું કે આ પ્રાચીન વચનની વધુ વિગતો તે આપશે. અબ્રાહમના બલિદાનના ઘટનાક્રમની વિગતો આ આશિષ આપણને કેવી રીતે આપવામાં આવી તે સમજવામાં સહાયતા કરે છે અને ન્યયીપણા માટે કેવી રીતે મુલ્ય ચૂકવી શકાય તે જણાવે છે. 

ઈશ્વરની આશિષ કેવી રીતે મેળવી શકાય?

જે પ્રમાણે ઘેટાએ પોતાનું બલિદાન આપી ઇસહાકનો જીવ મરણથી બચાવ્યો, તેમજ દેવનું ઘેટું (હલવાન) તેમના બલિદાનયુક્ત મરણ દ્વારા, આપણને મરણની સત્તા અને દંડથી બચાવે છે. બાઈબલ જણાવે છે કે 

… પાપનો મૂસારો (વેતન) મરણ છે

રોમનોને પત્ર ૬:૨૩

બીજી રીતે કહીએ તો આપણા કર્મો જે પરિણામે મરણ નીપજાવે છે, પરંતુ ઇસહાકને બદલે હલવાન (ઘેટા) દ્વારા મરણની કિંમત ચૂકવવામાં આવી. અબ્રાહમ અને ઇસહાકે તો માત્ર તેનો સ્વીકાર જ કરવો રહ્યો. તેમાં તેમની કોઈ ખૂબી કે લાયકાત હતી જ નહિ. અબ્રાહમ તો તેને માત્ર ભેટ તરીકે જ સ્વીકારી શકે. આ થકી જ તેને મોક્ષ પ્રાપ્ત થયો. 

આ એક એવો નમુનો છે જે આપણે અનુસરી શકીએ. ઈસુ જ એ ‘દેવનું હલવાન હતા જે જગતના પાપનું હરણ (નિવારણ) કરે છે’. આમાં તમારા અંગત પાપ પણ સામેલ છે. આમ ઈસુ, દેવનું હલવાન, ‘તમારા પાપોના નિવારણ’ માટે તમને પ્રસ્તાવ આપે છે કેમ કે તેમણે તેની કિંમત ચૂકવી દીધી છે. તમે આ માટે તમારી જાતે લાયક ઠરતા નથી પણ એક ભેટ સ્વરૂપે જ આનો સ્વીકાર કરી શકો. ઈસુને પોકાર કરો, એ જ તે પુરૂષા છે, તેને તમારા પાપ દૂર કરવા માટે વિનંતી કરો. ઈસુ પોતાના બલિદાન થકી આપણા પાપોનું નિવારણ કરવાનો અધિકાર ધરાવે છે. અમે આ જાણીએ છીએ કેમ કે તેની પૂર્વછાયા અબ્રાહમના પુત્રના મોરિયા પહાડ પરના બલિદાન થકી પ્રગટ થઈ, એ કંઈ સંજોગ નહોતો કે તે જ સ્થળે ૨૦૦૦ વર્ષ પછી ઈસુને બલીદાન તરીકે ‘પુરા પાડવામાં આવ્યા’. 

આગળ જતા આ ક્યારે બનશે તે વિશે પાસ્ખાપર્વના ચિહ્ન વડે ભાખવામાં આવ્યું હતું.

મોક્ષને પ્રાપ્ત કરવાની ઈબ્રાહિમની સરળ રીત

મહાભારત નિ:સંતાન રાજા પાંડુના સંઘર્ષોનું વર્ણન કરે છે કે જેઓ વારસ વિનાના હતા. ઋષિ કિંડામા અને તેની પત્નીએ સમજદારીપૂર્વક પ્રેમ કરવા હરણના રૂપ ધારણ કર્યા હતા. દુર્ભાગ્યે, રાજા પાંડુ તે સમયે શિકાર કરી રહ્યા હતા અને આકસ્મિક રીતે તેઓને માર્યા. ગુસ્સેથી ભરાઇને, કિંડામાએ રાજા પાંડુને શ્રાપ આપ્યો કે હવે પછી જ્યારે તે તેની પત્નીઓ સાથે સંભોગ કરશે ત્યારે તે મૃત્યુ પામશે. આમ રાજા પાંડુ તેની ગાદીના વારસ માટે કોઈ પણ સંતાન પ્રાપ્ત થતાં પોતાને અટકાવ્યા. તેના રાજવંશ માટે આવી પડેલ આ ખતરાને કેવી રીતે દૂર કરવો?

રાજા પાંડુનો જન્મ પોતે પણ આગળના વંશને ચાલુ રાખવા માટે ના પ્રશ્નના સમાધાન માટેનું એક છેવટનું ક્રુત્ય હતું. પૂર્વ રાજા, વિચિત્રવીર્યા, નિ:સંતાન મૃત્યુ પામ્યા હતા, જેથી વારસદારની જરૂર ઉભી થઇ હતી. વિચિત્રવીર્યની માતા સત્યવતીને વિચિત્રવીર્યના પિતા રાજા શાંતનુ સાથે લગ્ન પહેલાંનો એક પુત્ર હતો. આ પુત્ર, વ્યાસને વિચિત્રવીર્યની વિધવાઓ અંબિકા અને અંબાલિકાને ગર્ભવતી કરવા માટે આમંત્રણ અપાયું હતું. જ્યાં ત્યારે બાળકનો પિતા બની શકતો હતો.  વ્યાસ અને અંબાલિકા વચ્ચેના જાતીય સંબંધ દ્વારા પાંડુનો જન્મ થયો હતો. રાજા પાંડુ આ રીતે વ્યાસનો જૈવિક પુત્ર હતો, પરંતુ નિયોગ દ્વારા ભૂતપૂર્વ રાજા વિચિત્રવીર્યનો વારસો હતો, અને આમ જ્યારે પતિ મૃત્યુ પામ્યો હોય ત્યારે બાળક પ્રાપ્તીને માટે સરોગેટ માણસનો ઉપયોગ કરવાની રીત પ્રચલિત હતી. જ્યારે જરૂરિયાત તીવ્ર બને છે ત્યારે છેવટનું પગલું ભરવામાં આવે છે.

હવે રાજા પાંડુને તે જ મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો કારણ કે કિંડામાએ તેમના ઉપર શાપ મૂક્યો હતો. હવે શું કરવુ? ફરી એકવાર, છેવટનું પગલું લેવાની જરૂર પડી હતી. પાંડુની પત્નીઓમાંની એક, રાણી કુંતી (અથવા પ્રથા), ગુપ્ત મંત્ર જાણતી હતી (બ્રામણા દુર્વાસા દ્વારા તેના બાળપણમાં પ્રાપ્ત થયો હતો), કે જે દ્વારા તે દેવ દ્વારા ગર્ભિત થઇ શકે. તેથી મહારાણી કુંતીએ આ ગુપ્ત મંત્રનો ઉપયોગ ત્રણ મોટા પાંડવ ભાઈઓ યુધિષ્ઠિર, ભીમ અને અર્જુનનો ગર્ભ ધારણ કરવા માટે કર્યો હતો. રાણી કુંતીની સહ પત્ની, રાણી મદ્રીએ કુંતી પાસેથી આ મંત્ર મેળવ્યો, અને તે જ પ્રમાણે નાના પાંડવ ભાઈઓ નકુલ અને સહદેવને પણ જન્મ આપ્યો.

નિ: સંતાન રહેવું એ યુગલોમાં ભારે ઉદાસી લાવી શકે છે. તે પણ જ્યારે રાષ્ટ્રને માટે વારસદાર ન હોવાનું જોખમમાં હોય ત્યારે તેનો સામનો કરવો વધુ મુશ્કેલ બને છે. ત્યારે કાં તો સરોગેટ ભાગીદારો શોધવા  અથવા તો ગુપ્ત મંત્રનો ઉપયોગ કરીને દેવને કાર્યરત કરવાજ પડે, આવી સ્થિતિમાં નિષ્ક્રિય રહેવાનો કોઇ વિકલ્પ જ હોતો નથી.

૪000 વર્ષ પહેલાં ઋષિ ઇબ્રાહિમે આવી જ પરિસ્થિતિનો સામનો કર્યો. જે રીતે તેમણે સમસ્યાનું નિરાકરણ કર્યું તે હિબ્રુ વેદ પુસ્તકન(બાઇબલ)માં આપવામાં આવેલ છે; તેને એક આદર્શ તરીકે ગણવામાં આવે છે, તેથી આપણે તેમાંથી શીખવા માટેનું ડહાપણ કેળવીએ.

ઈબ્રાહિમની ફરિયાદ

ઉત્પત્તિ ૧૨ માં નોંધાયેલ વચન પ્રાપ્ત કર્યા પછી ઈબ્રાહિમના જીવનમાં ઘણાં વર્ષો વીતી ગયા. ઈબ્રાહીમને મળેલ વચનની આધીનતામાં તે વચનના દેશમાં એટલેકે આજે જે ઇસ્રાએલ કહેવાય છે તે દેશમાં જઈ ને વસે છે. પછી તેના જીવનમાં બીજી ઘણી ઘટનાઓ બની, પરંતુ તેમાં અપવાદરુપ એ બાબત હતી કે જેની આશા તે રાખતો હતો – તેના એક પુત્રનો જન્મ, જેના દ્વારા આ વચન પૂર્ણ થવાનું હતું. તેથી આગળ અમે ઈબ્રાહિમની ફરિયાદની વાત આ સાથે ચાલુ રાખીએ છીએ:

 બધી ઘટનાઓ થઈ ગયા પછી એક દર્શનમાં ઇબ્રામને યહોવાની વાણી સંભળાઈ, દેવે કહ્યું, “ઇબ્રામ, ડરીશ નહિ ઇબ્રામ, હું તારી ઢાલ છું. હું તારું રક્ષણ કરીશ અને હું તને એક મોટો પુરસ્કાર આપીશ.”
2 પરંતુ ઇબ્રામે કહ્યું, “હે યહોવા દેવ, એવું કશું જ નથી, જે તું મને આપશે અને તે મને પ્રસન્ન કરશે. કારણ કે માંરે પુત્ર નથી. હું તો આ વાંઝિયામહેણું લઈને જાઉં છું. અને માંરો દાસ અલીએઝેર દમસ્કનો છે, તે માંરા અવસાન બાદ માંરો વારસદાર થશે ને, તેને જ માંરું બધું મળશે.”
3 ઇબ્રામે કહ્યું, “તું જ જોને, તેં મને કંઇ સંતાન આપ્યું નથી એટલે માંરા ઘરમાં જન્મેલો કોઇ ગુલામ માંરો વારસદાર થશે.”

ઉત્પત્તિ ૧૫:૧-૩

ઇશ્વરનું વચન

ઈબ્રાહિમ જે ’મહાન રાષ્ટ્ર’ બનવાનું વચન તેને આપવામાં આવ્યું હતું તેની રાહ જોતાં જોતાં તે ભૂમી પર વસવાનું ચાલુ રાખ્યુ. પરંતુ આ સમયે તે લગભગ ૮૫ વર્ષનો હતો અને કોઈ પુત્રનો જન્મ થયો ન હતો. પરંતુ તેણે તેની આક્ષેપ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યુ:

  4 પછી યહોવાએ ઇબ્રામ સાથે વાતો કરી. દેવે કહ્યું, “તમાંરી માંલમિલકત તમાંરો આ દાસ નહિ મેળવે. તને એક પુત્ર થશે, ને તે જ તારી માંલમિલકત પ્રાપ્ત કરશે.
5 પછી દેવ ઇબ્રામને બહાર લઈ ગયા. દેવે કહ્યું, “આકાશને જો, અસંખ્ય તારાઓને જો, એ એટલા બધા છે કે, તું ગણી શકે નહિ . ભવિષ્યમાં તારું કુટુંબ આટલું મોટું થશે.”

ઉત્પત્તિ૧૫:૪-૫

તેના પ્રત્યુતરમાં ઇશ્વરે  તેના વચનને ફ઼રીથી તાજું કર્યુ અને જાહેર કર્યુ કે એક ઈબ્રામથી પુત્ર થશે અને તે દ્વારા આકાશમાંના તારાઓ જેટલાં ન ગણી શકાય તેટલાં તેનાં સંતાન થશે.

ઈબ્રાહિમનો પ્રતિભાવ: પૂજા(આસ્થા) કે જે દ્વારા કાયમી લાભ પ્રાપ્ત થાય છે

પ્રત્યુત્તર આપવાનું કામ હવે ઈબ્રાહિમનું હતું. તે આ તાજા કરાયેલ વચનનો કેવી રીતે પ્રતિસાદ આપશે?  નીચે આપેલ બાબતોને બાઇબલ દ્વારા તેના સૌથી મહત્વપૂર્ણ વાક્યો તરીકે ગણવામાં આવે છે. તે શાશ્વત સત્યને સમજવા માટે પાયો નાખે છે. તે કહે છે:

ઇબ્રામે યહોવા પર વિશ્વાસ કર્યો, અને યહોવાએ તે ન્યાયીપણા ને અર્થે અબ્રામના લાભમાં ગણ્યું. 

ઉત્પત્તિ ૧૫:૬

જો આપણે સર્વનામને બદલે નામ મુકીને વાંચીશુ તો આ વાક્યને સમજવું વધુ સરળ બને માટે:

ઇબ્રામે યહોવા પર વિશ્વાસ કર્યો, અને યહોવાએ તે ન્યાયીપણા ને અર્થે અબ્રામના લાભમાં ગણ્યું. 

ઉત્પત્તિ ૧૫:૬

તે આટલું નાનું અને અસ્પષ્ટ વાક્ય છે. તે કોઈ સમાચાર મથાળા તરીકે વારંવાર આવતું નથી અને તેથી આપણે તેને ચૂકી જઇ શકીએ છીએ. પરંતુ તે ખરેખર નોંધપાત્ર છે.  કેમ? કારણ કે આ નાના વાક્યમાં ઈબ્રાહિમને ન્યાયપણુંમળે છે. આ તો પૂજા(આસ્થા) દ્વારા પ્રાપ્ત થતું ઇનામ છે કે જેનું મુલ્ય ક્યારેય ઓછું થતું નથી અથવા ખોવાય જતું નથી. ન્યાયીપણાની તે એકમાત્ર લાયકાત છે કે જે આપણને ઇશ્વર સમક્ષ ઊભા રહેવાને લાયક ઠરાવે છે.

આપણી સમસ્યાની સમીક્ષા: ભ્રષ્ટાચાર

ઇશ્વરના દૃષ્ટિકોણથી, જો કે આપણને ઇશ્વરની પ્રતિમામાં ઉત્પન્ન કરવામાં આવ્યા છે; પણ કંઈક એવું થયું કે જેથી તે પ્રતિમા ખંડિત થઇ ગઈ. હવે જે ચુકાદો છે તે આ છે.

2 યહોવા સ્વર્ગમાંથી બધાંને જુએ છે એ જાણવા માટે, કે કોઇ ડાહ્યાં લોકો છે કે જેમને દેવની મદદની જરૂર છે.
3 પણ ના! ત્યાં કોઇ નથી. બધાએ સાચો રસ્તો છોડી દીધો છે અને યહોવાથી દૂર થઇ ગયા છે.

ગીતશાસ્ત્ર ૧૪:૨-૩

સહજતાથી આપણે આ ભ્રષ્ટાચારનો અનુભવ કરીએ છીએ. આ જ કારણ છે કે કુંભમેળા જેવા તહેવારોમાં ખૂબ સારી રીતે ભાગ લેવામાં આવે છે કારણ કે આપણે આપણું પાપ અને આપણી શુદ્ધિકરણની જરૂરિયાત અનુભવીએ છીએ. પ્રાર્થના (અથવા પ્રતાસન) મંત્રમ પણ આપણી જાત વિશેના આ મતને વ્યક્ત કરે છે:

 હું પાપી છું. હું પાપનું પરિણામ છું. હું પાપમાં જન્મ્યો છું. મારો આત્મા પાપ હેઠળ છે. હું પાપીઓમાં સૌથી ખરાબ છું. હે ઇશ્વર, ’જેની આંખો પવિત્ર છે, તે મને બચાવે, હે યજ્ .ના ઇશ્વર”

આપણા ભ્રષ્ટાચારનું પરિણામ એ છે કે આપણે આપણી જાતને એક ન્યાયી ઇશ્વરથી જુદા પાડીએ છીએ કારણ કે આપણી પાસે આપણું પોતાનું કોઈ ન્યાયપણું નથી. આપણા ભ્રષ્ટાચારથી આપણું નકારાત્મક કર્મ વધતું જોવા મળ્યું છે – તેના પરીણામે આપણે નિરર્થકતા અને મૃત્યુને લણીએ છીએ. જો તમને શંકા લાગે તો  ફક્ત છેલ્લા 24 કલાકના કેટલાક સમાચારની હેડલાઇન્સ સ્કેન કરો અને જુઓ કે લોકોની પરિસ્થિતી કેવી છે. આપણે જીવનના ઉત્પન્નકર્તાથી જુદા થઈ ગયા છીએ અને તેથી વેદ પુસ્તાકન (બાઇબલ) ના પ્રબોધક યશાયાહના શબ્દો સાચા માલુમ પડે છે.

આપણે બધા અશુદ્ધ જેવા થઈ ગયા છે, અને આપણા બધા ન્યાયી કાર્યો ગંદા ચીંથરા જેવા છે; આપણે બધા પાંદડાની જેમ લહેરાઈએ છીએ, અને પવનની જેમ આપણા પાપો આપણને છીનવી લે છે.

યશાયા ૬૪:૬

ઈબ્રાહિમ અને ન્યાયપણું

પરંતુ અહીં આપણે ઈબ્રાહિમ અને ઈશ્વરની વચ્ચે બીલકુલ ખોવાઇ ગયા છીએ. ઈબ્રાહિમ ને જે ન્યાયીપણા નું બીરુદ મેળ્યું હતું – જ્યાં ઇશ્વરે તેનો સ્વીકારે કર્યો. તો પ્રશ્ન એ છે કે, આ ન્યાયીપણા મેળવવા ઈબ્રાહીમે શું કર્યું? ફરી એકવાર, એ બાબત ધ્યાન રાખીએ કે અહીં, આપણો મુખ્ય મુદ્દો ખોવાઈ જવાનું જોખમ એ છે કે ઈબ્રાહિમે ફક્ત ’વિશ્વાસ’ કર્યો. બસ આ જ?! આપણી પાસે પાપ અને ભ્રષ્ટાચારનો એક મોટો પ્રશ્ન છે. અને તેથી સદીઓથી ન્યાયપણું પામવા માટે આપણું સ્વાભાવિક વલણ એ તો સુસંસ્કૃત અને મુશ્કેલ ધર્મો, સ્વપ્રયત્નો, પૂજા, નીતિશાસ્ત્ર, તપસ્વી શિસ્ત, ઉપદેશો વગેરે દ્વારા શોધ કરવી તે છે. પરંતું આ વ્યક્તિ ઈબ્રાહિમ ફક્ત ‘વિશ્વાસ’ કરીને આ ન્યાયીપણું પ્રાપ્ત કર્યુ. પરંતુ આ માણસ, ઈબ્રાહિમે, ફક્ત ‘વિશ્વાસ’ કરીને તે કિંમતી ન્યાયીપણાને મેળવ્યું. તે એટલું સરળ હતું કે આપણે તેને લગભગ ગુમાવી દઇએ.

ઈબ્રાહિમ પોતાના સ્વપ્રયત્નોથી ન્યાયીપણાને ‘કમાયો’ નહોતો; પણ તે તેને ‘પ્રાપ્ત’ થયું. તો ફરક શું છે? સારું, જો કંઇક ‘કમાણી’ થઈ હોય તો તમે તેના માટે કામ કર્યું છે – તમે તેને લાયક છો. તમે જે કાર્ય કરો છો તેના માટે વેતન મળતું હોય છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ વસ્તુ તમને લાભરુપે પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે તે તમને મફ઼ત આપવામાં આવે છે. મફતમાં આપવામાં આવતી કોઈપણ ભેટ તે તમારી મહેનતથી કમાયેલ કે લાયકાતથી મેળવેલ નથી, પરંતુ મફ઼ત રીતે તમનેપ્રાપ્ત થાય છે.

ઈબ્રાહિમ વિશેની આ વાત આપણી સામાન્ય સમજ ને ઉલટાવી નાખે કે જ્યાં આપણએ માનતા હોઇએ છીએ કે ન્યાયીપણું તે ઇશ્વરના અસ્તિત્વ ને માનવા  દ્વારા અથવા સારાં અને ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ કરીને પ્રાપ્ત થાય છે. ઈબ્રાહિમને આવી રીતે ન્યાયપણું પ્રાપ્ત થયુ નહી. તેણે ફક્ત તેને આપવામાં આવેલ વચનપર વિશ્વાસ કરવાનું પસંદ કર્યું, અને પછી તે તેના લાભમાં ગણવામાં આવ્યું, અને ન્યાયીપણું પ્રાપ્ત થયું.

બાઇબલનું બાકીનું શિક્ષણ આ એન્કાઉન્ટરને આપણા માટે ઉદાહરણરુપ માનવામાં આવે છે.

ઈબ્રાહિમનો ઇશ્વરના વચન પર કરેલો વિશ્વાસ અને પરિણામે તેને પ્રાપ્ત થયેલ ન્યાયપણું એ અમને અનુસરવા માટેનો એક દાખલો  છે. સમગ્ર સુવાર્તા ઇશ્વરના વચનો પર સ્થપાયેલ છે; કે જે સર્વને માટે આપવામાં આવેલ છે.

પરંતુ કોણ કિંમત ચુકવે છે અથવા ન્યાયપણું કમાશે? તે આગળ ઉપર જોઇશું.

બધા સમયો અને બધા લોકો માટે યાત્રા: ઇબ્રાહિમ દ્વારા આરંભાયેલ

કતારાગામ મહોત્સવ તરફ દોરી જતી આ તીર્થયાત્રા (પદ યાત્રા) ભારતની બહાર દોરી જાય છે. આ યાત્રા ભગવાન મુરુગનની (ભગવાન કતારાગામ, કાર્તિકેય અથવા સ્કંદ) યાત્રાની ઉજવણી કરે છે જ્યારે તેણે તેના માતાપિતાને (શિવ અને પાર્વતી) તેમના ઘેર હિમાલય વળાવ્યા, જ્યારે સ્થાનિક છોકરી વલ્લીના પ્રેમને લીધે શ્રીલંકાની મુસાફરી કરી હતી. તેમના પ્રેમ અને લગ્ન શ્રીલંકાના કતારાગામ મંદિરમાં કતારાગામ પેરાહેરા મહોત્સવમાં યાદ કરવામાં આવે છે.

ભક્તો તેમની યાત્રા લગભગ ૪૫ દિવસ પહેલા શરુ કરી, સેંકડો કિલોમીટર ચાલીને કતારાગામ પહોંચે છે. યુદ્ધના દેવ ભગવાન મુરુગનની સ્મૃતિમાં, ઘણા લોકો વેલ(ભાલા) રાખે છે, જ્યારે તેઓ સલામત સ્થળેથી નીકળે છે અને આ યાત્રાધામ તરફ઼ અજાણી જગ્યાનો પ્રવાસ કરવા હિંમત કરે છે.

કતારાગામ ઉત્સવની શરૂઆત કરવા માટે તીર્થયાત્રીઓ અમાસના દિવસે કતારાગામ પર્વતનો પ્રવાસ કરીને તેમની યાત્રા પૂર્ણ કરે છે. ૧૪ રાત્રી દરમ્યાન રાત્રિના પેરાહેરામાં મુરુગનની મૂર્તિને વલ્લીના મંદિરમાં લાવવામાં  આવે છે તેની ઉજવણી થાય છે. પૂનમના દિવસની અંતિમ સવારે પરાકાષ્ઠાએ પાણી કાપવાની વિધિ થાય છે કે જ્યાં મુરુગનની મૂર્તિને મેનિકા ગંગા નદીમાં ડૂબાડવામાં આવે છે અને તેનું પવિત્ર જળ ભક્તો પર રેડવામાં આવે છે.

આ તહેવારની બીજી ખાસિયત એ અગ્નિ-ચાલ સમારોહ છે કે જ્યાં ભક્તો સળગતા અંગારા પર ચાલે છે,  અને તત્વોને દૂર કરવા માટે તેમના વિશ્વાસને અવિશ્વસનીયરૂપે જાહેર કરે છે.

માર્ગદર્શન, આશીર્વાદ, સાજાપણું અને તેમના વિશ્વાસની કસોટી માટે વાર્ષિક યાત્રાઓમાં વિવિધ ભાષાના, ધર્મોના અને જાતિના લોકો એક થાય છે. તે સંદર્ભમાં તેઓ ૪000 વર્ષ પહેલાં ઇબ્રાહિમ દ્વારા સ્થાપીત કરેલી રીતને અનુસરે છે. તેઓ ફ઼્ક્ત થોડા મહીનાઓની યાત્રા કરવા નીક્ળ્યા તેમ નહીં પરંતું આખા જીવનભર તેઓ તીર્થયાત્રામાં હતા. તેમની યાત્રાની અસર મારા અને તમારા જીવન પર આજે ૪000 વર્ષ પછી પણ જોવા મળે છે. તેમની યાત્રામાં તેમને પવિત્ર પર્વત પર અવિશ્વસનીય બલિદાન આપીને,ઇશ્વર પ્રત્યેની શ્રદ્ધા દર્શાવવાની પણ જરૂર હતી. કે જેઓએ સમુદ્રને કાપીને અને અગ્નિમાંથી ચાલીને રાષ્ટ્રને જન્મ આપ્યો – અને દક્ષિણ એશિયા પર મોટી અસર પહોંચાડી. તેમની યાત્રા સ્થાપવા દ્વારા કેવા આશીર્વાદો અને માર્ગદર્શન પ્રાપ્ત થાય છે તે સમજવું તે દ્વારા આપણે પ્રકાશીત થવાનું શરૂ કરીએ છીએ. આપણે ઇબ્રાહિમની તીર્થયાત્રાનું અન્વેષણ કરતાં પહેલાં, આપણને વેદ પુસ્તકનમાંથી થોડો સંદર્ભ મળે છે, જે તેમની યાત્રામાં નોંધાયેલ છે.

માણસની સમસ્યા – ઇશ્વરની યોજના

આપણે જોયું કે માનવજાતની ભક્તિ ભ્રષ્ટ થઇ ગઇ છે; અને તેથી સર્જક પ્રજાપતિની ઉપાસના કરવાને બદલે તારાઓ અને ગ્રહોની ભક્તિ કરવાનું ઇચ્છ્યું. આ કારણે પ્રજાપતિએ મનુ/નુહના ત્રણ પુત્રોના વંશજોને તેમની ભાષાઓ ગુંચવી નાખીને તેઓને વેરવિખેર કરી દીધા. આ જ કારણે આજે જુદા જુદા દેશોની અલગ અલગ ભાષાઓ છે. માનવજાતનાં સામાન્ય ભૂતકાળના પડઘા આજે સમગ્ર વિશ્વમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા ૭-દિવસીય કેલેન્ડરોમાં અને તે મહા જળપ્રલયની જુદી જુદી યાદગીરીની વાતોમાં જોઇ શકાય છે.

પ્રજાપતિએ માનવ ઇતિહાસની શરૂઆતમાં વચન આપ્યું હતું કે સંપુર્ણ માણસના બલિદાન દ્વારા ‘સંતો અમરત્વ પ્રાપ્ત કરશે’. આ બલિદાન એક પ્રકારની પૂજા હશે કે જે આપણને ફક્ત બહારથી જ શુધ્ધ કરશે તેમ નહી પરંતુ આંતરીક રીતે પણ શુધ્ધ કરશે. જો કે, સર્જકની ઉપાસના દોષ આવ્યો હોવાથી, નવી વિખરાયેલ ગયેલી પ્રજાઓ આ પ્રારંભિક વચન ભૂલી ગયા. તે ફક્ત પ્રાચીન ઋગ્વેદ અને વેદ પુષ્તકન – બાઇબલ સહિતના મુઠ્ઠીભર સ્ત્રોતોમાં ઉપલબ્ધ છે.

પણ પ્રજાપતિ/પરમેશ્વર પાસે ખાસ યોજના હતી. આ યોજના એવી હતી કે જેની તમે અને હું અપેક્ષા ન રાખી શકીએ કારણ કે તે (આપણને) ખૂબજ નાની અને નજીવી લાગે છે. પરંતુ આ તે યોજના હતી જે તેણે પસંદ કરી. આ યોજનામાં એક માણસ અને તેના પરિવારને ૨000 ઇ.સ. પુર્વે ની આસપાસ બોલાવવામાં આવ્યો હતો (એટલે ​​કે આજથી ૪000 વર્ષ પહેલાં) અને જો તે આશીર્વાદ લેવાનું પસંદ કરે તો તેને અને તેના વંશજોને આશીર્વાદ આપવાનું વચન આપ્યું હતું. અહીં તે કેવી રીતે બન્યું તે બાઇબલ વર્ણવે છે.

ઇબ્રાહિમ માટે વચન

હોવાએ ઇબ્રામને કહ્યું, “તું તારો દેશ, તારા સગાંસંબંધી, અને તારા પિતાના પરિવારને છોડી દે અને હું બતાવું તે દેશમાં ચાલ્યો જા.
2 હું તને આશીર્વાદિત કરીશ. હું તને એક મહાન રાષ્ટ બનાવીશ. હું તારા નામને પ્રસિધ્ધ કરીશ. લોકો તારા નામ દ્વારા બીજાને આશીર્વાદ આપશે.
3 જે લોકો તારું ભલું કરશે તે લોકોને હું આશીર્વાદ આપીશ. પરંતુ જેઓ તને શ્રાપ આપશે તેઓને હું શાપ દઈશ. પૃથ્વી પરના બધા મનુષ્યોને આશીર્વાદ આપવા માંટે હું તારો ઉપયોગ કરીશ.”
4 ઇબ્રામે યહોવાની આજ્ઞાનો સ્વીકાર કર્યો. તેણે હારાન છોડયું. અને લોત તેની સાથે ગયો. તે સમયે ઇબ્રામ 75 વર્ષનો હતો.
5 ઇબ્રામે જયારે હારાન છોડયું ત્યારે તે એકલો ન હતો. ઇબ્રામે પોતાની પત્ની સારાયને અને પોતાના ભાઈના દીકરા લોતને હારાનમાં હતા ત્યારે તેમણે ભેગી કરેલી બધી સંપત્તિને તથા તેમણે રાખેલા બધા નોકરોને સાથે લીધાં અને તેઓ કનાન દેશ જવા નીકળ્યાં અને ત્યાં પહોંચ્યાં.
6 ઇબ્રામે કનાનના પ્રદેશમાં થઇને શખેમ નગર સુધી યાત્રા કરી. અને મોરેહના મોટા વૃક્ષ સુધી ગયો. એ સમયે તે દેશમાં કનાની લોકો વસતા હતા.
7 યહોવાએ ઇબ્રામને દર્શન આપીને કહ્યું કે, “હું આ દેશ તારા વંશજોને આપીશ.”આથી યહોવા ઇબ્રામ સામે જે જગ્યાએ પ્રગટ થયો તે જગ્યાએ ઇબ્રામે યહોવાની ઉપાસના માંટે એક વેદી બંધાવી.

ઉત્પત્તિ ૧૨:૧-૭

આજે કેટલાક લોકોને એ વાતનું આશ્ચર્ય થાય છે કે શું કોઈ એવો વ્યક્તિગત ઇશ્વર છે કે જે આપણને મુશ્કેલ જીવનમાં મદદ કરે, પૂરતી કાળજી રાખે અને આશા આપે. આ વાતમાં આપણે આ પ્રશ્નને ચકાસી શકીએ છીએ; કારણ કે તેમાં કોઈ એક ચોક્કસ વ્યક્તિને વ્યક્તિગત વચન આપવામાં આવે છે. આ અહેવાલમાં નોંધ્યું છે કે યહોવાએ સીધા જ ઇબ્રાહિમને વચન આપ્યું હતું કે ‘હું તારું નામ મહાન કરીશ’. આપણે ૨૧ મી સદીમાં જીવીએ છીએ – ૪000 વર્ષ પછી પણ ઇબ્રાહિમ/અબ્રામનું નામ ‘ઇતિહાસમાં સૌથી વૈશ્વિક માન્યતા પ્રાપ્ત’ નામ છે. આ વચન અક્ષ્રરસહ, ઐતિહાસિક અને તપાસતાં ખરા અર્થમાં સત્ય માલુમ પડ્યું છે.

બાઇબલની પ્રાચિન પ્રત ડેડ સી સ્ક્રોલની છે જેની તારીખ ૨00-૧00 ઇ.સ. પુર્વેની છે. આનો અર્થ એ છે કે આ વચન, ખૂબ જ અગાઉના સમયથી લેખિતમાં આવ્યું છે. પરંતુ  ઇ.સ. પૂર્વે ૨૦૦ સુધીમાં ઇબ્રાહિમ નામના વ્યક્તિ જાણીતા નહોતા – ફક્ત યહૂદીઓના નાના લઘુમતી સમાજ માટે જ તે પરિચિત હતા. તેથી આપણે જાણીએ છીએ કે આ લખાયું ત્યારબાદ આ વચનો પૂરા થયા. આ એવી કોઇ બાબત નથી કે જ્યાં વચનો પરીપુર્ણ થાય ત્યારબાદ આ બાબતો લખાય.

… તેમના મહાન રાષ્ટ્ર દ્વારા

ઇબ્રાહિમના જીવન સંબંધી આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે કોઇ વ્યક્તિ કે જેને મહાન બનાવે એવું કોઇ મોટું કામ કર્યું હોય તેવું કોઇ નોંધપાત્ર કાર્ય ખરેખર તેણે તેના જીવનમાં કર્યું ન હતું. તેમણે કંઇપણ અસાધારણ લખ્યું ન હતું (જેમ કે વ્યાસ જેમણે મહાભારત લખ્યો હતો), તેમણે નોંધપાત્ર કંઈ બનાવ્યું ન હતું (શાહજહાં જેમણે તાજમહેલ બનાવ્યો હતો), તેમણે પ્રભાવશાળી લશ્કરી કુશળતા સાથે લશ્કરનું નેતૃત્વ કર્યું ન હતું (જેમ કે ભગવદ્દ ગીતામાં અર્જુન), કે ન તો તેમણે રાજકીય રીતે દોર્યા (જેમ મહાત્મા ગાંધીએ કર્યું). તેણે કોઇ રાજાની માફ઼ક રાજ્ય પર શાસન કર્યું ન હતું. તે અરણ્યમાં તંબુઓમાં વસ્યો પ્રાર્થના કરી તે સિવાય બીજું કંઇ જ ન કર્યું અને પછી તેને એક પુત્ર પણ થયો.

જો તમે તેના દિવસો સંબંધી કંઇ ધાર્યું હોય કે કોઇક ને હજારો વર્ષ પછી પણ યાદ કરવામાં આવે, તો કદાચ જેઓ ઇતિહાસમાં જીવી ગયા તેવા રાજાઓ, સેનાપતિઓ, લડવૈયાઓ, અને દરબાર કવિઓને યાદ કરી શકીએ. પરંતુ તેમના નામો બધા ભૂલાઇ ગયા છે – જ્યારે અનેક ઘણી મુશ્કેલીઓ ઉઠાવીને અરણ્યમાં કુટુંબ સાથે જીવતી આ વ્યક્તિનું નામ દુનિયાભરના ઘરોમાં જાણીતું બન્યું છે. તેમનું નામ ફક્ત એટલા માટે મહાન છે કારણ કે જે પ્રજાના તેઓ પિતા બન્યા તે પ્રજાએ તેમની ઐતિહાસિક નાંધ રાખી અને પાછળથી તેમના વંશમાં જે પુરુષો અને પ્રજા પેદા થઈ તેઓ મહાન બન્યા હતા. અને બિલકુલ લાંબા સમય પછી જે વચન આપવામાં આવ્યું હતું તે પ્રમાણે બન્યું, (“હું તમને એક મહાન રાષ્ટ્ર બનાવીશ … હું તમારું નામ મહાન બનાવીશ”). હું ઇતિહાસમાં બીજા કોઇના વીશે જાણતો નથી કે જે તેના વંશજોને કારણે મહાન બન્યા હોય અને નહી કે પોતાની મહાન સિદ્ધિઓ વડે.

વચન આપનારની ઇચ્છા દ્વારા

યહુદીઓ કે જેઓ આજે ઇબ્રાહિમથી ઉતરી આવ્યા છે – – તેઓ ખરેખર એક મહાન રાષ્ટ્ર તરીકે ક્યારેય ઓળખાયા ન હતા. તેઓએ ઇજિપ્તવાસીઓના પિરામિડ જેવા મહાન સ્થાપત્ય બાંધકામો બનાવ્યા નહોતા – અને તાજમહલની જેમ કંઇ જ નહીં, તેઓએ ગ્રીક લોકોની જેમ ફિલસૂફી લખી ન હતી, અથવા બ્રિટિશરો જેવા દૂરના પ્રદેશોમાં વહીવટ કર્યો ન હતો. આ બધા દેશોએ વિશ્વ-શક્તિ સામ્રાજ્યોના સંદર્ભમાં આવું કર્યું હતું જેણે તેમની વિસ્તૃત સરહદો અસાધારણ લશ્કરી શક્તિ દ્વારા લંબાવી હતી – આવું કંઈ યહૂદીઓ પાસે ન હતું. યહૂદી લોકોની મહાનતા મોટે ભાગે નિયમશાસ્ત્ર અને પુસ્તક (વેદ પુસ્તાકન અથવા બાઇબલ) ને કારણે હોય છે કે જે તેઓના દ્વારા આવ્યું હતું. તેમના રાષ્ટ્રમાંથી આવેલા કેટલાક નોંધપાત્ર વ્યક્તિઓમાંથી; અને તેઓ આ હજારો વર્ષોથી અલગ અને કંઈક અંશે જુદા લોકોના જૂથ તરીકે ટકી રહ્યા છે. તેમની મહાનતા ખરેખર તેઓએ કરેલા કંઈ મોટા ક્રુત્યને કારણે નથી, પરંતુ તેમના દ્વારા જે કરવામાં આવ્યું તે હતું.

તે યાત્રાપ્રવાસ જે હજી પણ વિશ્વને હચમચાવે છે

This map shows the route of Abraham's Journey

આ નકશામાં અબ્રાહમની યાત્રાના માર્ગને બતાવવામાં આવ્યો છે

બાઇબલ રેકોર્ડ કરે છે કે “તેથી યહોવાએ કહ્યું હતું તેમ ઇબ્રામ ચાલી નીકળ્યો” (ક. ૪). તે યાત્રાએ નીકળ્યો, કે જે આ નકશામાં બતાવવામાં આવ્યો છે કે જે હજી પણ ઇતિહાસ બનાવે છે.

આપણે માટે આશીર્વાદ

પરંતુ તે ત્યાં સમાપ્ત થતું નથી કારણ કે કંઈક બીજું વચન પણ આપવામાં આવ્યું છે. આશીર્વાદ ફક્ત અબ્રાહમ માટે જ નહોતો કારણ કે તે વચન એમ પણ કહે છે


“પૃથ્વી પરના બધા લોકો તમારા દ્વારા આશીર્વાદ પામશે”   

ક. ૪

જેની હું અને તમે નોંધ લઇએ. પછી ભલે આપણે આર્ય હોય, દ્રવિડિયન, તામિલ, નેપાળી હોય અથવા બીજું કંઈક; ભલે આપણી જાતિ ગમે તે હોય; આપણો ધર્મ ગમે તે હોય, પછી ભલે તે હિન્દુ, મુસ્લિમ, જૈન, શીખ કે ખ્રિસ્તી હોય; ભલે આપણે શ્રીમંત હોય કે ગરીબ, સ્વસ્થ કે બીમાર; શિક્ષિત છે કે નહીં – પૃથ્વી પરના બધા લોકો માં આપણા બધાને સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. આશીર્વાદ માટેના આ વચનમાં તે સમયથી આજ સુધી જીવંત દરેકનો સમાવેશ છે – જેનો અર્થ તમે છો. કેવી રીતે? ક્યારે? કેવા આશીર્વાદ? આ સ્પષ્ટ રીતે અહીં જણાવ્યું નથી, પરંતુ આ તો એ જન્મ છે જે તમને અને મને અસર કરે છે.

આપણે હમણાં જ ઐતિહાસિક અને શાબ્દિક રીતે ચકાસણી કરી છે કે ઇબ્રાહિમને આપેલા વચનનો પહેલો ભાગ સાચો પુરવાર થયો છે. તેથી શું હવે આપણી પાસે વિશ્વાસ કરવાનું સારું કારણ નથી કે હવે તમને અને મને આપેલા વચનનો ભાગ પણ પૂરો થશે? કારણ કે તે સાર્વત્રિક અને યથાર્થ છે; આ વચન સત્ય છે. પરંતુ આપણે આ વચનના સત્યને સમજવા માટે તેને ખુલ્લું કરવાની જરૂર છે . આપણને પ્રકાશિત થવાની જરૂર છે જેથી આપણે સમજીએ કે આ વચન આપણને કેવી રીતે ‘સ્પર્શ’ કરી શકે છે. આપણે અબ્રાહમની તીર્થયાત્રાને અનુસરતાં સતત પ્રકાશિત થવાની જરુર છે. મોક્ષ કે જે પ્રાપ્ત કરવા વિશ્વભરના ઘણા લોકો ખૂબ જ મહેનત કરી રહયા છે, તેની ચાવી(માર્ગ) આપણા બધા આગળ પ્રગટ થયેલ છે; પણ જો આપણે આ નોંધપાત્ર માણસને અનુસરીએ છીએ તો તે આપણને પ્રાપ્ત થાય છે.

સંસ્કૃત અને હિબ્રુ શાસ્ત્રોનો સંગમ: શા માટે?

આપણે સંસ્કૃત વેદોમાં મનુના અને હિબ્રુ શાસ્ત્રોમાં નૂહના વૃતાંતમાં રહેલી સમાનતાઓ જોઈ ગયા. આ સમાનતાઓ પ્રલયના વૃતાંતથી કંઈ વધારે ઊંડી અને ગહન છે. સમયને પરોઢિયે પુરૂષાના બલિદાનનું વચન (બાંહેધરી) અને હિબ્રુ શાસ્ત્રના ઉત્પત્તિના પુસ્તકમાં આપવામાં આવેલા સંતાનનું વચન (બાંહેધરી) માં પણ અજબ સમાનતા છે. આપણે આ સમાનતા કેમ જોવા મળે છે? શું આ યોગાનુયોગ છે કે સંયોગ? શું એક વૃતાંત બીજા પાસેથી ઉછીનું લે છે કે પછી ચોરી કરે છે? એક સૂચન અહીં આપવામાં આવ્યું છે.  

પ્રલય બાદ – બાબેલનો બુરજ

નૂહના વૃતાંત બાદ વેદ પુસ્તક (પવિત્ર બાઈબલ) તેના ત્રણ પુત્રો અને તેમના વંશજોની વાત આગળ વધારતા નોંધે છે : “તેઓથી જળપ્રલય પછી પૃથ્વી પરના લોકોના વિભાગ થયા.” (ઉત્પત્તિ ૧૦:૩૨). સંસ્કૃત વેદો પણ જાહેર કરે છે કે મનુને ત્રણ પુત્રો હતા જેમાંથી સર્વ માનવજાતનો વંશ વધ્યો. પરંતુ આ ‘વિભાગ’ અથવા વિસ્તરણ કેવી રીતે થયુ?

પ્રાચીન હિબ્રુ શાસ્ત્ર નૂહના આ ત્રણ પુત્રોના વંશજોની નામાવલિ નોંધે છે – સંપૂર્ણ નામાવલિ અહીં છે. આ વૃતાંતમાં આગળ એવું વિવરણ છે કે કેવી રીતે આ વંશજોએ ઈશ્વર (પ્રજાપતિ)ની સૂચનાઓનો અનાદર કર્યો – સર્જનહાર જેમણે તેમને ‘પૃથ્વીને ભરપુર કરવાની’ આજ્ઞા આપી હતી (ઉત્પત્તિ ૯:૧). તેના બદલે આ લોકો એકઠાં થઈ બુરજ બનાવવા લાગ્યા. તે તમે અહીં વાંચી શકો. આ બુરજ ‘આકાશ સુધી પહોંચ્યો’ (ઉત્પત્તિ ૧૧:૪) જેનો અર્થ એ હતો કે આ નૂહના વંશજો સાચા સર્જનહારને બદલે સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા, ગ્રહો વગેરેની ઉપાસના કરવા સારુ બુરજ બાંધી રહ્યાં હતા. આ જાણીતી હકીકત છે કે તારા (નક્ષત્ર)ની પૂજા-અર્ચના કરવાની શરૂઆત મેસોપોટામિયાથી થઈ હતી (આ વંશજો જ્યાં રહેતા હતા) જ્યાંથી તે આખી દુનિયામાં ફેલાઈ.  

સર્જનહાર (ઈશ્વર)ની આરાધના કરવાને બદલે આપણા પૂર્વજોએ તારામંડળોની ઉપાસના કરી. વૃતાંતમાં આગળ કહે છે કે આ બધું નિષ્ફળ કરવા માટે અને આ ભ્રષ્ટ આરાધના અફર ના બની જાય તે સારું  સર્જનહારે એવો આદેશ કર્યો કે

… તેમની ભાષા ઉલટાવી દઈએ જેથી તેઓ એકબીજાની બોલી ન સમજે.

ઉત્પત્તિ ૧૧:૭

આના પરિણામે, નૂહના આ પ્રારંભિક વંશજો એકબીજાને સમજી ના શક્યા, આ રીતે સર્જનહારે

એમ તેઓને ત્યાંથી આખી પૃથ્વી પર વિખેરી નાખ્યાં

ઉત્પત્તિ ૧૧:૮

આ લોકો જયારે એકબીજા સાથે વાત-વ્યવહાર જ કરી શક્યા, તેઓ પોતાની ભાષાના જૂથો (સમૂહો) બનાવી એકબીજાથી દૂર જઈ વસી ગયા અને આમ ‘વિખેરાઈ’ ગયા. શા માટે ભિન્ન ભિન્ન દેશોના લોકો ભિન્ન ભિન્ન ભાષાઓ બોલે છે તે આ થકી સમજી શકાય છે, પણ દરેક જૂથનું આદિકેન્દ્ર તો મેસોપોટેમિયા હતું (કોઈવાર ઘણી પેઢીઓ સુધી) જ્યાંથી વિખેરાઈ આજે તેઓ જ્યાં છે ત્યાં વસી ગયા. આથી તેમનો સબંધિત ઈતિહાસ સમયના આ બિંદુ પછી અલાયદો થઈ ગયો. પરંતુ દરેક ભાષાના જૂથ (જે થકી પ્રારંભિક દેશો ઘડાયા)નો આ સમયબિંદુ સુધીનો ઈતિહાસ એક જ (સહિયારો) હતો. આ એક જ અથવા સહિયારા ઈતિહાસમાં પુરૂષાના બલિદાન થકી મોક્ષનું વચન (બાંહેધરી) અને મનુ (નૂહ)નું પ્રલય વૃતાંત સમાવિષ્ટ હતુ. સંસ્કૃત ઋષિઓએ આ બધી ઘટનાઓ તેમના વેદો વડે યાદ રાખી અને હિબ્રુ ઋષિઓએ આ જ ઘટનાઓ તેમના શાસ્ત્રો (ઋષિ મૂસાદ્વારા લખાયેલ તોરાહ) વડે યાદ રાખી.

દુનિયાભરમાંથી પ્રલયના વિવિધ વૃતાંતોનું પ્રમાણ (સાક્ષી)

રસપ્રદ બાબત એ છે કે જળપ્રલયનું વૃતાંત ફક્ત પ્રાચીન હિબ્રુ અને સંસ્કૃત વેદોમાં જ સચવાયું છે એવું નથી. વિશ્વમાં અલગ અલગ સમુદાયના લોકો તેમના સબંધિત ઈતિહાસમાં મહાન પ્રલયની વાત સંભારે છે. તેનું ઉદાહરણ છે અહીં આપેલ સારણી.   

Flood accounts from cultures around the world compared to the flood account in the Bible

બાઈબલ અને વિશ્વની અન્ય સંસ્કૃતિઓમાં જોવા મળતા જળપ્રલયના વૃતાંતની સરખામણી

સારણીમાં ઉપરનો ભાગ (અક્ષાંશ) વિશ્વમાં વસતા વિવિધ ભાષાના જૂથો બતાવે છે – જે બધા ખંડમાં વિસ્તારિત છે. સારણીમાં જે નાના કોષ છે તે હિબ્રુશાસ્ત્રના પ્રલયના વૃતાંતની વિવિધ વિગતો તેમના પોતાના ઈતિહાસમાં સમાવિષ્ટ છે કે કેમ તે દર્શાવે છે. કાળા ખાના (કોષ) દર્શાવે છે કે આ વિગત તેમના ઇતિહાસમાં પણ છે, જયારે કોરા ખાના (કોષ) દર્શાવે છે કે આ વિગત તેમના સ્થાનિક ઈતિહાસમાં નથી. તમે જોઈ શકો છો કે લગભગ બધા જ જૂથો પાસે થોડીક તો એકસરખી ‘યાદો’ હતી કે જળપ્રલય એ સર્જનહારનો ન્યાય (ઈન્સાફ) હતો પણ થોડા મનુષ્યોનો મોટી નાવ દ્વારા બચાવ થયો. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો આ જળપ્રલયનું સ્મરણ ફક્ત વેદો અને હિબ્રુ શાસ્ત્રોમાં છે એમ નહિ, પણ આખા વિશ્વમાં અને વિભાજીત ખંડોમાં પણ અલગ અલગ સાંસ્કૃતિક ઈતિહાસમાં આ મળી આવે છે.          

હિંદુ પંચાંગનું પ્રમાણ (સાક્ષી)

hindu-calendar-panchang

હિંદુ પંચાંગ – મહિનાના દિવસો ઉપરથી નીચે આવે છે, પણ તેમાં સાત દિવસનું અઠવાડિયું છે

હિંદુ પંચાંગ અને પશ્ચિમી કેલેન્ડર વચ્ચેની સામ્યતા અને તફાવત આ જ પ્રમાણે તેમના પ્રાચીન સહિયારા સ્મરણ (યાદો)નો પુરાવો છે. મોટાભાગના હિંદુ પંચાંગની રચના એવી છે કે દિવસો ગોઠવણી ઉપરથી નીચે તરફ (સ્તંભિક) હોય છે, જયારે પશ્ચિમી કેલેન્ડરમાં દિવસોની ગોઠવણી કતારબંધ (ડાબેથી જમણે) હોય છે જે પશ્ચિમી દેશો માટે સાર્વજનિક (સામાન્ય) છે. ભારતમાં કેટલાંક પંચાગ (કેલેન્ડર) હિન્દી અંક (१, २,  ३ …) નો ઉપયોગ કરે છે, અને કેટલાંક પશ્ચિમી અંક (1, 2, 3…)નો ઉપયોગ કરે છે. આ તફાવત અપેક્ષિત છે કેમ કે કેલેન્ડર દર્શાવવાની કોઈ ‘સાચી’ રીત છે જ નહિ. પરંતુ બધા કેલેન્ડર મધ્યવર્તી સમાનતા ધરાવે છે. હિંદુ પંચાંગ ૭-દિવસનું અઠવાડિયું ગણે છે – પશ્ચિમના કેલેન્ડરની જેમ જ. શામાટે? આપણે જાણીએ છીએ કે કેલેન્ડર વર્ષો અને મહિનાઓમાં વિભાજીત હોય છે, જેમ કે પશ્ચિમી કેલેન્ડર પૃથ્વીની સૂર્ય ફરતે પ્રદક્ષિણા અને ચંદ્રની પૃથ્વી ફરતે પ્રદક્ષિણા પર આધારિત છે – આ કેલેન્ડર માટે ખગોળીય આધાર પૂરો પાડે છે જે સર્વ લોકોમાં જ્ઞાત હતું. ૭-દિવસના અઠવાડિયા માટે જો કે કોઈ જ ખગોળીય આધાર નથી. આ તો મનુષ્યની પ્રણાલિકા અને પરંપરાથી આવે છે જે ઈતિહાસમાં બહુ દૂર સુધી જાય છે (કેટલી દુર એ તો કોઈને ખબર નથી).   

… અને બૌદ્ધ થાઈ કેલેન્ડર

thai_lunar_calendar

થાઈ કેલેન્ડર ડાબે થી જમણી તરફ જાય છે, પણ વર્ષ પશ્ચિમ દેશો કરતાં અલગ હોય છે – પણ અઠવાડિયું તો ૭-દિવસનું જ

બૌદ્ધ દેશ તરીકે, થાઈલેન્ડના લોકો તેમના વર્ષની ગણતરી ગૌતમ બુદ્ધના જીવન પરથી કરે છે આથી તેમના વર્ષો પશ્ચિમ (કેલેન્ડર) કરતાં ૫૪૩ વર્ષ વધારે હોય છે (એટલે કે વર્ષ ઈ. ૨૦૧૯ તેમને માટે ૨૫૬૨ બીઈ – બુદ્ધિસ્ટ એરા – થાઈ કેલેન્ડરમાં). પણ ફરીથી, તેમનુ અઠવાડિયું પણ ૭-દિવસનું જ હોય છે. એ તેમને ક્યાંથી મળ્યું? અલગ અલગ દેશોમાં આપણા કેલેન્ડરો જેઓ ઘણી બધી રીતે એકબીજાથી ભિન્ન હોય છે, પણ ૭-દિવસના અઠવાડિયા પર જ આધારિત શા માટે હોય છે? સમયના આ એકમ માટે કોઈ સચોટ ખગોળીય આધાર છે જ નહિ.      

પ્રાચીન યુનાનીઓનું અઠવાડિયા વિશે પ્રમાણ (સાક્ષી)

પ્રાચીન યુનાનીઓ પણ પોતાના કેલેન્ડરમાં ૭-દિવસનું અઠવાડિયું જ વાપરતા.

પ્રાચીન યુનાની વૈધ હિપ્પોક્રેટ્સ, જે ઈ.પૂ.૪૦૦ માં જીવ્યા વળી જેમને આધુનિક ઔષધવિજ્ઞાનના પિતા કહેવામાં આવે છે, તેમણે ઘણાં પુસ્તકો લખ્યા જેમાં તેમના ઔષધીય અવલોકનો નોંધ્યા હતા  જેમાંથી ઘણાં આજ સુધી સચવાયેલ છે. આ બધી નોંધમાં ‘અઠવાડિયા’ને તેઓ સમયના એક એકમ તરીકે વાપરે છે. કોઈ રોગના વધતા જતા લક્ષણો વિશે લખતા તેઓ જણાવે છે:

ચોથો દિવસ સાતમાંનો સૂચક છે; આઠમો બીજા અઠવાડિયાનો આરંભ છે; તેથી, અગિયારમો, બીજા અઠવાડિયાનો ચોથો હોવાથી તે પણ સૂચક છે; અને ફરી સાતમો સૂચક છે, ચૌદમાંથી ચોથા તરીકે, અને અગિયારમાંથી સાતમો પણ…

હિપ્પોક્રેટ્સ, વિસુત્રો. #૨૪

એરીસ્ટૉટલ, ઈ.પૂ. ૩૫૦માં લખતા નિયમિત રીતે ‘અઠવાડિયા’ને સમયનું સીમાંકન કરવા સારુ વાપરતા. એક ઉદાહરણનો ઉલ્લેખ કરતા તેઓ લખે છે:

મોટાભાગના બાળમરણ જયારે બાળક એક અઠવાડિયાનું હોય છે ત્યારે થાય છે, આથી બાળકનું નામકરણ ત્યારબાદ જ કરવું વ્યવહારિક છે, એવા ભરોસા સાથે કે હવે તેને બચવાની સારી તક છે.

એરીસ્ટૉટલ, પ્રાણીઓનો ઈતિહાસ, ભાગ ૧૨, ઈ. પૂ. ૩૫૦

આ યુનાની લેખકો જેઓ ભારત અને થાઈલેન્ડથી આટલા દૂર હોવા છતાં ‘અઠવાડિયા’ વિશેનો આવો જ વિચાર ક્યાંથી મેળવે છે? વળી તેનો એવી રીતે ઉપયોગ કરે છે જાણે કે યુનાની વાચકો તેનો મતલબ સમજતા જ હોય. કદાચને કોઈ એવી ઐતિહાસિક ઘટના બની હશે જેની સાક્ષી ભૂતકાળની આ બધી સંસ્કૃતિઓ રહી હશે (તેઓ કદાચને તે ઘટના ભુલી પણ ગયા હોય) જે થકી ૭-દિવસનું અઠવાડિયું પ્રસ્થાપિત થયું.    

હિબ્રુ શાસ્ત્ર આવી જ એક ઘટના વર્ણવે છે – આરંભમાં દુનિયાનું સર્જન. પ્રાચીન વૃતાંતમાં તેની વિગતો છે જેમાં સર્જનહાર સાત દિવસમાં જગતનું સર્જન કરે છે વળી આદિ મનુષ્યને પણ ઉત્પન્ન કરે છે (૬ દિવસમાં, ૭મો વિશ્રામનો દિવસ). આથી જ આદિ મનુષ્યોએ પોતાના કેલેન્ડરમાં ૭-દિવસના અઠવાડિયાને સમયના એક એકમ તરીકે વાપરી. પાછળથી જયારે ભાષાની ગરબડને લીધે સઘળી માનવજાત વિખેરાઈ ગઈ, આ મુખ્ય ઘટનાઓ જે તેમના ‘વિખેરાઈ’ જવાના પહેલા બની તેનું સ્મરણ ઘણાં ભાષાજુથોને રહ્યું જેમાં આવનારા બલિદાનનું વચન વળી જળપ્રલય વૃતાંત અને ૭-દિવસના અઠવાડિયાનો સમાવેશ થયો હશે. કેમ કે આ યાદો શરૂઆતની માનવજાત માટે એક જીવંત કલાકૃતિ જેવી હતી અને એક વિધાન તરીકે આની વિવિધ શાસ્ત્રોમાં નોંધ લેવામાં આવી. હિબ્રુ શાસ્ત્રો અને સંસ્કૃત વેદો વચ્ચેની સમાનતા સમજવાનો આ એક સીધો અને સાચો રસ્તો છે. ઘણાં લોકો આ પ્રાચીન લખાણોને અંધશ્રદ્ધાથી ભરેલી પૌરાણિક વાતો સમજી રદબાતલ કરી દે છે, પણ તેમની વચ્ચેની સમાનતા આપણને તેમને વધુ ગંભીરતાથી જોતા અને તેમના સબધી  વિચારતા કરવા જોઈએ.   

આદિ માનવજાતનો ઈતિહાસ સહિયારો હતો જેમાં સર્જનહાર તરફથી મોક્ષનું વચન (બાહેંધરી)નો પણ સમાવેશ થતો હતો. પણ આ વચન (બાંહેધરી) કેવી રીતે પરિપૂર્ણ થઈ? આપણે એક પવિત્ર મનુષ્ય વિશે આગળ વાત કરીશું જે ભાષાની ગરબડને લીધે વિખેરાઈ જવાના તુરંત બાદ જ જીવન જીવ્યા હતા. તેને આપણે હવે પછી જોઈશું.

[પ્રાચીન સ્મરણો જે આ પ્રકારની વધુ સમરૂપતા દર્શાવે તે પર વધુ દ્રષ્ટિ કરવા – પરંતુ આ વખતે ચીની ભાષામાં લખાણ દ્વારા અહીં જુઓ

માનવજાત કેવી રીતે આગળ વધી – મનુ (નૂહ)ના વૃતાંતમાંથી બોધપાઠ

આપણે અગાઉ જોયું કે મોક્ષનું વચન (બાંહેધરી) માનવ ઈતિહાસના આરંભે જ આપવામાં આવ્યુ હતું. આપણે એ પણ નોંધ્યું હતું કે આપણામાં કશુંક એવું છે જે આપણને પતિત કરે છે, જે આપણા કાર્યો અને વ્યવહારમાં પ્રગટ થાય છે અને અપેક્ષિત નૈતિક વ્યવહાર કે આપણા ખરેખરાં કુદરતી સ્વભાવથી આપણું લક્ષ્ય ચૂકાવી દે છે. આપણી મૂળભૂત પ્રતિમા, જે ઈશ્વર (પ્રજાપતિ) દ્વારા બનાવામાં આવી હતી તે ભંગિત થઈ ગઈ. આપણે પૂજાપાઠ ક્રિયાકાંડ, સ્નાન અને પ્રાર્થનાઓ વડે ખુબ પ્રયત્ન કરવા છતાં, આપણી પતિતાવસ્થા આપણને અંદરથી જ એવો એહસાસ કરાવે છે કે આપણે શુદ્ધ થવાની જરૂર છે પરંતુ તે આપણે મેળવી નથી શકતા. સંપૂર્ણ સત્યનિષ્ટ જીવન જીવવા માટેના આપણા પ્રયત્નો જાણે કે અઘરી ‘ઊંચી ચઢાઈ’ જેવા સંઘર્ષો થકી આપણને અધમુઆ કરી દે છે.  

જો આ પાપ અથવા સડો કોઈપણ નૈતિક નિયંત્રણ વગર વધતો જાય તો તો બધું તુરંત જ અધામાવસ્થામાં આવી પડે. આવું માનવ ઈતિહાસની એકદમ શરૂઆતમાં બન્યું. બાઈબલ (વેદ પુસ્તક)ના શરૂઆતના અધ્યાયોમાં આ કેવી રીતે થયું તેની વાત છે. આ વૃતાંત શતાપથા બ્રાહ્માના સાથે સમાંતર છે જેમાં આજની માનવજાતના એક પૂર્વજ – જેમને મનુ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે – માનવજાતની આ અધામાવસ્થાને લીધે પ્રલયની દંડાજ્ઞાથી તેમનો જે બચાવ થયો જે તેમણે મોટી નાવ (વહાણ)માં આશ્રય લઈ મેળવ્યો. બાઈબલ (વેદ પુસ્તક) અને સંસ્કૃત વેદો આપણને જણાવે છે કે આજના જીવિત મનુષ્યો તેમના જ વંશજો છે.  

પ્રાચીન મનુ – જ્યાંથી અંગ્રેજી શબ્દ ‘મેન’ મળ્યો

અંગ્રેજી શબ્દ ‘મેન’ (man) શરૂઆતની જર્મન ભાષામાંથી આવ્યો. ટેસીટસ, રોમન ઇતિહાસકાર જે ઈસુ ખ્રિસ્ત (ઈસુ સત્સંગ)ના સમકાલીન હતા, તેમણે જર્મન લોકોના ઈતિહાસ વિશે એક પુસ્તક લખ્યું જેનું નામ જર્મેનીયા છે. તેમાં તેઓ લખે છે

તેમની પ્રાચીન ગીતગાથાઓમાં (જે તેમનો ઈતિહાસ છે) તેઓ તુઈસ્તોની ઉજવણી કરે છે, જે ધરતીમાંથી ફૂટી નીકળેલ ઈશ્વર છે અને મન્નુસ તેનો પુત્ર, જે દેશનો પિતા અને સંસ્થાપક છે. મન્નુસને ત્રણ દીકરા હોવાનું  નોંધેલ છે, જેના નામથી સઘળાં લોકો ઓળખાયા

ટેસીટસ, જર્મેનીયા, પ્રકરણ ૨, આશરે ઈ. ૧૦૦માં લખાયેલ

વિદ્વાનો એવો મત ધરાવે છે કે આ પ્રાચીન જર્મન શબ્દ ‘મન્નુસ’ એ આદિ-હિંદ-યુરોપીય (પ્રોટો-ઈન્ડો-યુરોપિયન) “મનુહ” માંથી આવ્યો છે (સરખાવો સંસ્કૃત મનુ:, અવેસ્તન મનુ-,). તેથી અંગ્રેજી શબ્દ ‘મેન’ (man) મનુ પરથી આવ્યો છે જે બાઈબલ (વેદ પુસ્તક) અને શતાપથા બ્રાહ્માના એમ બંનેના જણાવ્યાનુસાર આપણા પૂર્વજ હતા! તો શતાપથા બ્રાહ્માનામાંથી આ વ્યક્તિ પર એક આછડતી નજર નાંખીએ. કેટલાંક અનુવાદ આ વૃતાંતને થોડો અલગ રીતે પ્રસ્તુત કરે છે પણ હું તેમની સમાનતા પર ધ્યાન આપીશ.    

સંસ્કૃત વેદોમાં મનુનું વૃતાંત

વેદોમાં મનુ એક સત્યનિષ્ટ માણસ છે જે સત્યને અનુસરતા. મનુ ખુબ પ્રમાણિક હોવાથી શરૂઆતમાં તેમણે સત્યવ્રતા (“જેણે સત્યનું પ્રણ લીધું હોય તે”) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવ્યાં.

શતાપથા બ્રામ્હાના પ્રમાણે (વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો), એક અવતારે મનુને આવનારા પ્રલયની ચેતવણી આપી. જયારે મનુ નદીના જળમાં હાથ ધોતા હતા ત્યારે આ અવતાર શરૂઆતમાં શાફરી (એક નાની માછલી)ના રૂપમાં દેખાયો. આ નાની માછલી પોતાને બચાવવા માટે મનુને વિનંતી કરે છે, તેની પર કરુણા આવવાથી મનુએ તે માછલીને એક પાણી ભરેલા ઘડામાં મુકી દીધી. માછલી મોટી ને મોટી જ થતી ગઈ, તેથી મનુ એ તેને એક મોટા કુંડામાં મુકી, ત્યારબાદ કુવામાં મુકી. મોટી થતી જતી માછલી માટે જયારે કુવો પણ અપૂરતો થઈ પડ્યો ત્યારે મનુએ તેને એક કુંડ (તળાવ)માં મુકી જે જમીનથી ૨ યજના (૨૫ કિમી) ઉંચુ, એટલુ જ લાંબુ અને એક યજન (૧૩ કિમી) પહોળું હતું. માછલી જયારે હજુ પણ વધતી ગઈ ત્યારે મનુએ તેને નદીમાં મુકી દીધી, પણ જયારે નદી પણ અપૂરતી થઈ પડી ત્યારે તેણે તેને સમુદ્રમાં મુકી, ત્યારબાદ મહાસમુદ્રના અફાટ વિસ્તારને પણ આ માછલીએ લગભગ ભરી દીધો.

આ પશ્ચાત, અવતારે સર્વવિનાશકારી પ્રલય શીઘ્ર આવવાની જાણકારી મનુને આપી. આથી મનુ એ મોંટુ વહાણ (હોડી) બનાવ્યું જેમાં તેના પરિવાર, ધાન-બીજ, અને પૃથ્વી પર પ્રજોત્પત્તિ કરવા સારુ પ્રાણીઓનો આશરો થયો કેમ કે પ્રલય બાદ દરિયા અને સમુદ્રનું પાણી ઓસરે ત્યારે પૃથ્વીને ફરી મનુષ્યો અને પ્રાણીઓથી વસાવવાની જરૂર પડવાની હતી. પ્રલય દરમ્યાન મનુએ વહાણને એક મોટી માછલીની ચાંચ (શિંગ) સાથે બાંધી દીધું જે પણ એક અવતાર હતા. મનુનું વહાણ પ્રલય બાદ એક પહાડના શિખર પર થંભ્યું. મનુ પહાડ પરથી નીચે આવી પોતાના બચાવ કરવા બદલ બલિદાનો અને યજ્ઞો અર્પણ કરે છે. પૃથ્વી પરના સર્વ લોક તેના જ વંશજો છે.    

પવિત્ર બાઈબલ (વેદ પુસ્તક)માં નૂહનું વૃતાંત

પવિત્ર બાઈબલ (વેદ પુસ્તક) આ જ ઘટના વર્ણવે છે, પણ અહીં મનુનો ઉલ્લેખ ‘નૂહ’ તરીકે થયો છે. બાઈબલમાંથી નૂહ અને વૈશ્વિક જળપ્રલયના વૃતાંતને વિગતે વાંચવા અહીં ક્લિક કરો. પવિત્ર બાઈબલ અને વેદોની સાથે આ ઘટનાનું વિવરણ ઈતિહાસની ઘણી સંસ્કૃતિઓ તેમજ ધર્મોમાં જોવા મળે છે. પૃથ્વી કાંપવાળા પત્થરથી આચ્છાદિત છે, જેની રચના પ્રલય દરમ્યાન થઈ, આમ પ્રલયનો ભૌતિક પુરાવો આપણી પાસે છે તેમ જ નૃવંશશાસ્ત્રીય (એન્થ્રોપોલોજીકલ) પુરાવો પણ છે. પણ સૌથી અગત્યની બાબત, આ વૃતાંતમાં આપણે સારુ શું બોધપાઠ છે જે પરથી આપણે શીખ લેવી જોઈએ?   

કૃપા પ્રાપ્ત કરવી અથવા ચૂકી જવી

જયારે આપણે એમ પૂછીએ કે ઈશ્વર ભ્રષ્ટતા (પાપ)નો ન્યાય કરે છે કે કેમ, ખાસ કરીને આપણા અંગત પાપોનો ન્યાય કરે છે કે કેમ. સામાન્ય રીતે આનો પ્રતિભાવ આવો હોય છે, “હું દંડાજ્ઞા અંગે બહુ ફિકર કરતો નથી કેમ કે ઈશ્વર ખુબ દયાળુ અને પ્રેમાળ છે, મને નથી લાગતું કે તેઓ મારો ન્યાય કરે કે દંડ આપે”. નૂહ (અથવા મનુ)નું વૃતાંત આ વિશે આપણને ફરી વિચાર કરવા મજબુર કરે છે. ઈશ્વરના ન્યાયથી આખી દુનિયા (નૂહના પરિવાર સિવાય)નો સર્વનાશ થયો. ત્યારે ઈશ્વરની દયા ક્યાં હતી? તે વહાણ (નાવ)માં હતી.    

ઈશ્વર તેની દયામાં, એક નાવ પૂરી પાડે છે જે કોઈપણને માટે ઉપલબ્ધ હતી. તેમાં પ્રવેશ કરી કોઈપણ આવનાર પ્રલયથી બચી શક્યું હોત. સમસ્યા એ હતી કે લગભગ સર્વ લોકોનો આવનાર પ્રલય સબંધી એક જ પ્રતિભાવ હતો – અવિશ્વાસ. તેઓએ નૂહની ઠઠ્ઠા-મશ્કરી કરી અને ઈશ્વરના ઈન્સાફ કે ન્યાય પર વિશ્વાસ કર્યો નહિ. આથી તેઓ સર્વ પ્રલયમાં નાશ પામ્યા. તેઓએ માત્ર નાવમાં પ્રવેશ કરવાની જરૂર હતી જેથી આવનાર દંડાજ્ઞાથી બચી શકાત.

એ સમયમાં જીવતા લોકોએ કદાચને એવું વિચાર્યું હોઈ શકે કે મોટો તરાપો બનાવી કે ઊંચા ડુંગરા પર ચઢી જઈ તેઓ પ્રલયથી બચી શકે. પરંતુ તેઓએ આ ન્યાય (દંડાજ્ઞા)ના કદ અને તેની ભયાનક શક્તિને નજરઅંદાજ કર્યા અથવા વાસ્તવિકતાથી ઓછા આંક્યા. આ બધી ‘સારી તરકીબો’ આ દંડથી બચવા માટે અપૂરતી હતી; તેમને એવા કશાકની જરૂર હતી જે તેમને વધારે સારું રક્ષણ પૂરું પાડી શકે – નાવ. તેમણે મોટી નાવને બનતા જોયા કર્યું જે આવનારા ન્યાય અને દયા એમ બંનેનો સ્પષ્ટ સંકેત હતો. નૂહ (મનુ)ના ઉદાહરણ પર ધ્યાન આપીએ તો જોઈ શકાય કે સાંપ્રત સમયમાં પણ તે આ જ સંદેશ આપે છે કે ઈશ્વરના પ્રબંધ (વ્યવસ્થા) વડે જ દયા પ્રાપ્ત કરી શકાય છે, આપણી સારી તરકીબોથી નહિ.  

નૂહને ઈશ્વરની દયા અને કૃપા કેમ પ્રાપ્ત થઈ? બાઈબલ એક વાત વારંવાર દોહરાવે છે

ઈશ્વરે જે આજ્ઞા ફરમાવી તે પ્રમાણે જ નુહે સઘળું કર્યું

મને જે સમજમાં આવે અથવા જે ગમે અથવા જેની સાથે હું સંમત થાઉં તે જ સામાન્ય રીતે હું કરવાનું પસંદ કરીશ. નૂહને પણ મનમાં આવનાર પ્રલયની ચેતવણી સબંધી વળી જમીન પર આટલું મોટું વહાણ (નાવ) બનાવવાની આજ્ઞા વિશે ઘણાં બધા પ્રશ્નો હશે. હું માનું છું કે કદાચને તેણે એવી પણ દલીલ કરી હશે કે તે પોતે સત્યનિષ્ટ અને સારો વ્યક્તિ હોવાથી તેને વહાણ બનવાની આવશ્યકતા પર ધ્યાન આપવાની જરૂર નથી. પરંતુ તેને જે આજ્ઞા આપવામાં આવી હતી તે પ્રમાણે ‘સઘળું’ કર્યું – તે જે સમજ્યો એટલું નહિ, તેને જે કરવાનું આરામદાયક લાગ્યું તેટલું નહિ, તેને જેની ખબર પડી એટલું જ નહિ. આ આપણ સર્વને અનુસરવા માટે એક ઉમદા ઉદાહરણ છે.  

મુક્તિનું દ્વાર

બાઈબલ એવું જણાવે છે કે નૂહની પાછળ, તેનો પરિવાર અને પ્રાણીઓ ની જોડી વહાણમાં પ્રવેશ કર્યો પછી,

યાહવેએ તેને તેમાં બંધ કર્યો

ઉત્પત્તિ ૭:૧૬

વહાણમાં પ્રવેશવા માટેના એકમાત્ર  દ્વારનું સંચાલન અને નિયંત્રણ ઈશ્વરના હાથમાં હતું – નૂહના હાથમાં નહિ. જયારે ઈશ્વરના ન્યાયનો અમલ થયો અને ઘણાં પાણી ચઢ્યાં, વહાણના દરવાજા પર બહારના લોકોના ગમે તેટલા ટકોરા પણ નૂહને બારણું ખોલવા હલાવી શકે નહિ. એ દ્વાર પર માત્ર ઈશ્વરનું જ નિયંત્રણ હતું. પણ એ જ વખતે જે લોકો અંદર હતા તેમને પૂર્ણ વિશ્વાસ અને નિરાંત હતા કે ગમે તેવા પવનનું કે પાણીના થાપટોનું જોર દ્વારને કંઈ કરી શકશે નહિ કેમ કે તે પર ઈશ્વરનું નિયંત્રણ હતું. તેઓ ઈશ્વરની કાળજી અને કૃપાના દ્વારમાં સંપૂર્ણ સુરક્ષિત હતા.         

ઈશ્વર કદી બદલાતા ન હોવાથી આ વાત આજે પણ આટલી જ પ્રસ્તુત છે. બાઈબલ ચેતવણી આપે છે કે એક બીજું ન્યાયશાસન આવવાનું છે – અને આ વખતે અગ્નિનો પ્રલય થશે – પણ નૂહનું ચિન્હ આપણને ખાતરી આપે છે કે તેની દંડાજ્ઞાની સાથે ઈશ્વર દયા પણ દર્શાવશે. આપણે એ એક દ્વાર ધરાવતું ‘વહાણ’ શોધી કાઢવું પડશે જે આપણી જરૂરિયાત પરિપૂર્ણ કરી કૃપા દર્શાવે.   

ફરીથી બલિદાનો

બાઈબલ એવું પણ જણાવે છે કે નૂહ:

અને નુહે યાહવે માટે એક વેદી બાંધી, ને સર્વ શુદ્ધ પશુઓમાંથી તથા સર્વ શુદ્ધ પક્ષીઓમાંથી કેટલાંકને લઈને વેદી પર હોમ કર્યો.

ઉત્પત્તિ ૮:૨૦

પુરૂષાસુકતામાં બલિદાનના નમૂના સાથે આ બિલકુલ બંધ બેસે છે. આ તો એવું છે કે જાણે નૂહ (અથવા મનુ) જાણતા હતા કે પુરૂષાનું બલિદાન આપવામાં આવશે જેથી તેમણે પ્રાણીઓના બલિદાન આપી ઈશ્વર જે તેમને માટે આ કરશે એવો વિશ્વાસ વ્યક્ત કરી આવનાર બલિદાનનું ચિત્ર રજુ કર્યું. બાઈબલ એવું જણાવે છે કે આ બલિદાનના તુરંત બાદ ઈશ્વરે ‘નૂહ અને તેના દીકરાઓને આશીર્વાદ દીધો’ (ઉત્પત્તિ ૯:૧) અને જળપ્રલય વડે લોકોનો ન્યાય નહિ કરે એવો ‘નૂહ સાથે કરાર કર્યો’ (ઉત્પત્તિ ૯:૮). તેથી નૂહ દ્વારા પ્રાણીઓનું બલિદાન તેની ઈશ્વરભક્તિમાં બહુ મહત્વનું હતું તેવું જણાય છે.

પુનર્જન્મ – નિયમ વડે અથવા…

વેદિક પરંપરામાં, મનુ જ મનુસ્મ્રિતિનો સ્ત્રોત છે જે વર્ણ/જાતિ વ્યવસ્થાનું સુચન કરે છે અથવા નિર્ધારિત કરે છે. યજુર્વેદ કહે છે જન્મ સમયે સઘળાં મનુષ્યો ક્ષુદ્ર અથવા દાસ તરીકે જન્મે છે, આ બંધન (ચક્ર)માંથી છુટકારો મેળવવા આપણ સર્વને બીજા અથવા નવા જન્મની જરૂર હોય છે. મનુસ્મ્રિતિ વિવાદાસ્પદ છે અને તેમાં સ્મ્રિતિ સબંધી વિવિધ દ્રષ્ટિકોણ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યા છે. તેનું વિગતવાર વિશ્લેષણ અહીં મર્યાદા બહારનું છે. છતાં, અહીં એક તપાસ જે યથાયોગ્ય છે તે એ કે બાઈબલમાં સેમીટીક લોક જેઓ નૂહ/મનુના વંશજો છે તેઓને શુદ્ધિકરણ અને પવિત્રીકરણની માટે બે રીતો પ્રાપ્ત થઈ – મનુસ્મ્રિતિની જેમ જ. બીજી રીત વધુ ગૂઢ હતી જેમાં પુનર્જન્મ મેળવતા પહેલા મરણ પણ સામેલ હતું. ઈસુએ પણ આ વિશે શીખવ્યું.  તેના દિવસના શિક્ષિત વિદ્વાનને તેમણે કહ્યું કે    

ઈસુએ ઉત્તર આપતા કહ્યું, “હું તમને ખચીત ખચીત કહું છું કે જો કોઈ મનુષ્ય નવો જન્મ (પુનર્જન્મ) પામ્યું ન હોય તો તે ઈશ્વરનું રાજ્ય જોઈ શકતું નથી.

યોહાન ૩:૩

આ સબંધીઆપણે આવનાર લેખોમાં વધુ જોઈશું. પરંતુ આગળ આપણે તપાસીશું કે સંસ્કૃત વેદો અને બાઈબલમાં આટલી સમાનતા કેમ છે.

મોક્ષનું વચન – એકદમ પ્રારંભથી જ

તેમના સર્જનની પ્રારંભિક અવસ્થાથી કેવી રીતે માનવજાતનું પતન થયું તે આપણે જોઈ ગયા. પરંતુ પવિત્ર બાઈબલ (વેદ પુસ્તક) શરૂઆતથી જ ઈશ્વરની એક યોજના વિશે વાત કરે છે. આ યોજના એ વચન (બાંહેધરી) પર આધારિત છે જે શરૂઆતથી આપવામાં આવ્યું હતુ જેનો પડઘો પુરૂષાસુકતામાં પણ સાંભળવા મળે છે.   

પવિત્ર  બાઈબલ – સાચે જ એક પુસ્તકાલય

આ વચન (બાંહેધરી)ની મહત્તા સમજવા માટે આપણે પહેલા પવિત્ર બાઈબલ વિશે કેટલાંક પાયાના તથ્યો જાણવા પડશે. જો કે બાઈબલ એક પુસ્તક હોવા છતાં તેને એક હરતા ફરતા પુસ્તકાલય તરીકે સમજવું વધુ વાજબી ગણાશે. તેનું કારણ એ છે કે તે ઘણાંબધા પુસ્તકોનો સંગ્રહ છે, જે ૧૫૦૦ વર્ષના સમયગાળા દરમ્યાન ભિન્ન ભિન્ન લેખકો દ્વારા લખવામાં આવ્યા. આ બધા પુસ્તકોને એક જ ગ્રંથ (અંક)માં સંગઠિત કરવામાં આવ્યા – જે બાઈબલ કહેવાય છે. આ હકીકત જ પવિત્ર બાઈબલને ઋગ્વેદ ની જેમ દુનિયાના મહાન પુસ્તકોમાં અનોખું બનાવે છે. વધુમાં, બાઈબલના અલગ અલગ પુસ્તકોના લેખકો પણ અલગ અલગ હોવા છતાં જે પણ પ્રકટીકરણ અને ભવિષ્યવાણીઓ કરવામાં આવી તે ત્યારબાદના લેખકોએ આગળ વધારી. જો બાઈબલના લેખકો એક જ સમુહના હોત કે એકબીજાને જાણતા હોત તો તો આમાં કશું અનોખું નહોતું . પરંતુ બાઈબલના લેખકોમાં સો અને કોઈમાં તો હજાર વર્ષનું અંતર પણ છે, વળી આ પુસ્તકો ભિન્ન ભિન્ન સંસ્કૃતિઓ, ભાષાઓ, સમાજ વ્યવસ્થા, અને લેખન શૈલીમાં લખવામાં આવ્યા – તો પણ તેનો સંદેશ અને ભવિષ્યવાણી જે ત્યારબાદના લેખકો દ્વારા આગળ વધારવામાં આવી તે પહેલા સાથે સુસંગત છે જે બાઈબલની બહારના ઈતિહાસમાં પણ પ્રમાણિત થયું છે. આ બાબતો બાઈબલને એક અસાધારણ અને અલાયદા સ્તરનું પુસ્તક બનાવે છે – આ બાબત આપણને તેનો સંદેશ સમજવા પ્રોત્સાહિત કરવી જોઈએ. જુના કરારના પુસ્તકોની હસ્તપ્રતોની નકલ જે લગભગ ઈ.પૂ. ૨૦૦ની સાલ (જે ઈસુના સમય પહેલા)ની છે તે હજુ પણ હયાત છે, તેથી બાઈબલના લખાણનો આધાર દુનિયાના સઘળાં પ્રાચીન પુસ્તકો કરતાં કંઈ કેટલોય બેહતર છે.         

એદનવાડીમાં મોક્ષનું વચન

પવિત્ર બાઈબલની શરૂઆતથી જ, ઉત્પત્તિના પુસ્તકમાં જે બાબતો ‘સર્જન’ અને ‘પતન’ પછી બનવાની હતી તેની જાણે કે ‘આશા સેવવામાં’ આવી હતી તેવું આપણે જોઈ શકીએ છીએ. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો શરૂઆતની ઘટનાઓનો ચિતાર તેના અંતને ધ્યાનમાં રાખીને આપવામાં આવ્યો હતો. શરૂઆતમાં જયારે ઈશ્વરના શત્રુ શેતાનનો સામનો જયારે ઈશ્વર સાથે થાય છે ત્યારે જ આ ‘વચન’ની બાંહેધરી આપવામાં આવી હતી જે કોયડા (ઉખાણાં) સ્વરૂપે કહેવામાં આવી, આ પ્રસંગ મનુષ્યના પતનના તુરંત બાદ જ બની જયારે દુષ્ટ શેતાન સર્પના સ્વાંગમાં હતો:   

“… અને હું (ઈશ્વર) તારી (શેતાન) અને સ્ત્રીની વચ્ચે વેર કરાવીશ વળી તારા અને સ્ત્રીના સંતાન વચ્ચે વેર કરાવીશ. તે તારું માથું છુંદશે અને તુ તેની એડી ખૂંદશે.”

ઉત્પત્તિ ૩:૧૫

ધ્યાનથી વાંચતા તમે જોઈ શકશો કે અહીં પાંચ અલગ અલગ પાત્રો માલુમ પડે છે વળી આ ભવિષ્યવચન છે કેમ કે તે આવનાર સમયમાં તેની પરીપુર્ણતાની ‘આશા સેવતા’ કહેવામાં આવ્યું છે. જે પાત્રો જોઈ શકીએ તે : 

૧. ઈશ્વર/પ્રજાપતિ

૨. શેતાન/સર્પ

૩. સ્ત્રી

૪. સ્ત્રીના સંતાન

૫. શેતાનના સંતાન

આ કોયડામાં આ બધા પાત્રોનો એકબીજા સાથેનો ભવિષ્યમાં કેવો વ્યવહાર હશે તેની આગાહી કરવામાં આવી છે. જે નીચે દર્શાવી છે.

Relationships between the characters depicted in the Promise of Genesis

ઉત્પત્તિમાં આપેલ વચન પ્રમાણે પાત્રોનો એકબીજા સાથેનો વ્યવહાર

શેતાન અને સ્ત્રી એમ બંનેને ‘સંતાન’ થશે જેની ગોઠવણ ઈશ્વર કરશે. આ સંતાનોની વચ્ચે વળી સ્ત્રી અને શેતાનની વચ્ચે ‘શત્રુતા’ અથવા વૈમનસ્ય રહેશે. શેતાન સ્ત્રીના સંતાનની ‘એડી ખૂંદશે’ જયારે સ્ત્રીનું સંતાન શેતાનનું ‘માથું છુંદશે’.    

સંતાન વિશે અનુમાન – એકવચન ‘તે’

હજુ સુધી તો આપણે બાઈબલના લખાણનું જ નિરીક્ષણ કે અવલોકન કર્યું. હવે સમય છે કેટલાંક તાર્કિક અનુમાન લગાવવાનો.  કારણ કે સ્ત્રીના ‘સંતાન’ની જયારે વાત આવે છે ત્યારે તેને ‘તે’ અને ‘તેના’ તરીકે લખવામાં આવ્યું છે અને તેથી માલુમ થાય છે કે તે પ્રથમ પુરૂષવાચક એકવચનમાં છે – એક પુરૂષની વાત છે.  હવે આના ખુલાસામાં શું ના થઈ શકે તેને રદ કરતા જઈએ. અહીં ‘તે’ (પુરૂષવાચક એકવચન) છે એટલે તે ‘તેણી’ એટલે સ્ત્રી ન હોઈ શકે. અહીં ‘તે’ સંતાન માટે વપરાયું છે ‘તેઓ’ નહિ, જે કદાચને એક જૂથના લોકો, કે ગોત્ર, કે ઝુંડ કે મંડળી કે દેશના લોકો હોઈ શકત. ભિન્ન ભિન્ન સમયે ભિન્ન ભિન્ન રીતે લોકોએ વિચાર્યું કે ‘તેઓ’ એક સાચો ઉકેલ હોઈ શકે પરંતુ ‘તે’ સંતાન માટે વપરાયું હોવાને લીધે તે કોઈ એક લોકોનું ઝુંડ કે મંડળી ન હોય શકે જે દેશ કે કોઈએક ખાસ ધર્મ જેવા કે હિંદુઓ, બૌધ્ધો, ખ્રિસ્તીઓ કે મુસલમાનો કે કોઈ વર્ગ કે ગોત્રના લોકની વાત હોઈ શકત, પણ એવું નથી. વળી સંતાન ‘તે’ (પ્રથમ પુરૂષવાચક એકવચન) છે અને ત્રાહિત ‘તે’ (નાન્યતર અથવા તૃતીય એકવચન) નથી (આમ સંતાન એક વ્યક્તિ જ હોય શકે કોઈ વસ્તુ નહિ).

આથી આ કોઈ વિશિષ્ટ ફિલસુફી કે વિચારધારા કે શિક્ષણ, કે પ્રૌદ્યોગિક (ટેકનોલોજી) કે રાજનીતિક વ્યવસ્થા કે ધર્મ હોવાની શક્યતાને પણ રદ કરી દે છે. ‘આ’ બધા અન્ય પ્રકારો કદાચને બહુ પહેલાં, અને અત્યારે પણ દુનિયાને ઠીક કરી દેવા સારુ આપણી મુખ્ય પસંદગી હોત. આપણે એવું વિચારીએ કે જે આપણી પરિસ્થિતિને યેન કેન રીતે દુરસ્ત કરી શકે તે ‘તે’ હોઈ શકે, તેથી અત્યાર સુધીના સૌથી ઉમદા વિચારકોએ સદીઓથી અલગ અલગ રાજનૈતિક પ્રણાલી, શિક્ષણ પ્રણાલી, પ્રૌદ્યોગિક પ્રણાલી, ધાર્મિક પ્રણાલી વગેરે માટે અનુમોદન કર્યા કર્યું. પરંતુ આ જે ‘વચન’ (બાંહેધરી)ની વાત આપણે કરીએ છીએ તે તો એક અલગ જ દિશા નિર્દેશ કરે છે. ઈશ્વરના મનમાં કશુંક બીજું જ છે – એક ‘તે’. આ ‘તે’ (પ્રથમ પુરૂષવાચક એકવચન) જ સર્પનું માથું છુંદશે.   

જે કહેવામાં નથી આવ્યું તે જોવું પણ રસપ્રદ છે. ઈશ્વર માણસ(આદમ)ને સંતાનનું વચન નથી આપતા પણ સ્ત્રી(હવા)ને આપે છે. આ ખરેખર અસાધારણ છે કેમ કે આખા બાઈબલમાં અને પ્રાચીન સમયમાં વારંવાર પિતામાંથી પુત્રો (નીકળી) આવ્યાની વાત ભારપૂર્વક કહેવામાં આવતી હતી. પરંતુ આ કિસ્સામાં માણસમાંથી સંતાનનું વચન આપવામાં આવ્યું નથી. માણસના ઉલ્લેખ વગર જ સ્ત્રી થકી સંતાન (એક ‘તે’) આવશે એ વાત લખવામાં આવી છે.  

ઐતિહાસિક કે પૌરાણિક મનુષ્યો કે જેઓ ક્યારેય પણ હયાત હતા તેમાંથી કોઈએ પણ ક્યારેય પોતાની ફક્ત માતા હોવાનો અને એ જ સમયે કોઈ ભૌતિક પિતા નહિ હોવાનો દાવો નથી કર્યો. આ ઈસુ હતા (ઈસુ સત્સંગ) જે નવા કરાર (જે વચન (બાહેંધરી) આપવામાં આવ્યુ તેના હજારો વર્ષો પછી લખવામાં આવ્યુ)માં જાહેર કરે છે કે ઈસુ કુંવારીથી જન્મ્યા હતા – આથી માતા ખરી પણ કોઈ માનવીય પિતા નહિ. શું આ કોયડામાં સમયની શરૂઆતમાં જ ઈસુનો પૂર્વાભાસ થયો? આ જેમાં સંતાન ‘તે’ (પ્રથમ પુરૂષવાચક એકવચન) છે એવા નિરીક્ષણ સાથે સુસંગત છે અને ‘તેણી’, ‘તેઓ’ અથવા નાન્યતર ‘તે’ નથી. આવા દ્રષ્ટિકોણથી જોતા આ કોયડાના કેટલાંક ટુકડા પોતાને સ્થાને બરાબર બંધ બેસે છે.   

‘તેની એડી ખૂંદશે’??

શેતાન એટલે કે સર્પ ‘તેની એડી ખૂંદશે’ તેનો મતલબ શું થાય? મને આફ્રિકાના જંગલોમાં કામ કરવાનો અનુભવ મળ્યો ત્યાં સુધી હું આ સમજી શક્યો નહોતો. અમારે સખત ઉકળાટ છતાં જાડા રબરના જોડા પહેરવા પડતા – કારણ કે ત્યાં સર્પ લાંબા ઘાસમાં સંતાઈ રહેતા અને તમારા પગે તરત જ ડંખ મારી દેતા – એટલે કે એડી પર – જે તમારો પ્રાણ હરી લે. ત્યાંના મારા અનુભવોના પહેલા જ દિવસે મેં એક સાપ પર લગભગ પગ મુકી જ દીધો હતો અને તેનાથી મારું મૃત્યુ પણ થઈ શકત. આ કોયડાને સમજવાની નવી સમજ મને ત્યારે મળી. એક ‘તે’ જ સર્પનો નાશ કરી શકે (‘તેનું માથું છુંદશે’), પરંતુ તેની કિંમત તેણે ચૂકવવી પડે, જેનો મતલબ એમ બની શકે કે તે તેનો ઘાત કરે (‘તેની એડી છુંદે’). તે તો ઈસુના બલિદાન થકી મળેલ વિજયની પૂર્વછાયા હતી.

સર્પના સંતાન?

પણ આ શેતાનના સંતાન, અન્ય શત્રુઓ કોણ છે? જો કે અહીં તેની પૂર્ણ વિગતથી શોધ-તપાસ કરવી શક્ય નથી, પછીના પુસ્તકો આવનાર વ્યક્તિ વિશે વાત કરે છે. આ વિવરણ જુઓ:

હવે આપણા પ્રભુ ઈસુ ખ્રિસ્તના આવવા વિશે તથા તેની પાસે આપણા એકઠા થવા વિશે, અમે તમને વિનંતી કરીએ છીએ કે પ્રભુનો દહાડો જાણે હમણાં જ આવ્યો હોય એમ સમજીને તમે કોઈ આત્મા, વચનથી કે જાણે અમારા તરફથી આવેલા પત્ર થી સહેજે તમારા મનને ચલિત થવા ના દો, અને ગભરાઓ નહિ; કોઈ માણસ કોઈ પણ પ્રકારે તમને ભમાવે નહિ; કેમ કે એમ થતા પહેલા ધર્મત્યાગ થશે અને પાપનો માણસ એટલે વિનાશનો પુત્ર પ્રગટ થશે; જે દેવ ગણાય છે અથવા જે પૂજ્ય મનાય છે તેની વિરુધ્ધ થઈને તે પોતાને મોટો બનાવે છે અને એમ દેવ હોવાનો દાવો કરીને તે દેવ તરીકે દેવના મંદિરમાં બેસે છે. (૨ થેસ્સાલોનિકીઓને પત્ર ૨:૧-૪; જે પાઉલે ગ્રીસથી ઈ. ૫૦માં લખ્યો) 

આ પછીના પુસ્તકોમાં સ્ત્રી અને શેતાનના સંતાન વચ્ચેની અથડામણની ગણતરી વિશે સ્પષ્ટ રીતે લખવામાં આવ્યું છે. જો કે ઉત્પત્તિમાં આપેલ વચન (બાંહેધરી)માં આ પહેલો ઉલ્લેખ ભ્રૂણ અવસ્થામાં (અવિકસિત) હતો જે માનવઈતિહાસના આરંભમાં આપવામાં આવ્યો, જેને વધારે વિગતોથી ભરવા થોડી રાહ જોવાની હતી. ઈતિહાસના ચરમ બિંદુ પર, શેતાન અને ઈશ્વર વચ્ચેની છેલ્લી લડાઈની વાત આ પ્રથમ પુસ્તકમાં પૂર્વભાષિત છે.  

આગાઉ, આપણે પ્રાચીન કાવ્ય પુરૂષાસુકતાની સફર ખેડી ચુક્યા છીએ. આપણે જોયું કે આ કાવ્યમાં આવનાર એક સંપૂર્ણ મનુષ્ય – પુરૂષા – એવો માણસ જે ‘મનુષ્ય શક્તિથી આવશે નહિ’ તેની આગાહી કરવામાં આવી છે. આ મનુષ્યનું બલિદાન પણ આપવામાં આવશે. આપણે એ પણ જોયું હતું કે સમયની શરૂઆત થઈ તે પહેલાંથી આ સઘળું ઈશ્વરના મન અને હૃદયમાં નિર્ધારિત હતું. શું આ બે પ્રાચીન ગ્રંથો એક જ વ્યક્તિની વાત કરી રહ્યાં છે? હું એમ માનું છું કે તેઓ એક જ વ્યક્તિની વાત કરે છે. પુરૂષાસુકતા અને ઉત્પત્તિનું વચન એક જ ઘટનાને સાક્ષાત કરે છે – જયારે ઈશ્વરે નિર્ણય લીધો કે તે મનુષ્યનો અવતાર ધારણ કરશે જેથી પોતાનું બલિદાન આપી શકે – કોઈપણ ધર્મના સઘળાં માણસોની સાર્વજનિક જરૂરીયાત. પરંતુ દૈવી વચન (બાંહેધરી) ઋગ્વેદ અને બાઈબલ વચ્ચેની એકમાત્ર સમાનતા નથી. જેમ તેઓ માનવઈતિહાસની સૌપ્રથમ ઘટનાઓનું વર્ણન કરે છે તેમ જ અન્ય ઘટનાઓને પણ વર્ણવે છે જે આપણે હવે પછી જોઈશું.

પતિત થયેલ (ભાગ ૨) … લક્ષ્ય ચૂકી જવું

પ્રારંભમાં ઈશ્વરની પ્રતિમામાં બનેલા આપણે કેવી રીતે પતિતાઅવસ્થા આવી પડ્યા તે આપણે વેદ પુસ્તક (પવિત્ર બાઈબલ)માંથી છેલ્લે જોયું હતું. એક તસ્વીર જેણે મને આ બાબત વધુ સારી રીતે  ‘જોવામાં’ મદદ કરી તે હતી મધ્ય ભૂમિના ઓર્ક, જે યોગીઓમાંથી પતિત થયેલા હતા.   

પાપનું મૂળ

પવિત્ર બાઈબલના ઉત્પત્તિ નામના પુસ્તકમાં આ જોવા મળે છે. ઈશ્વરની પ્રતિમામાં ઉત્પન્ન થયા બાદ તુરંત જ મનુષ્યની પરીક્ષા કરવામાં આવી. આ વૃતાંતમાં એક ‘સર્પ’ સાથેના વ્યવહારની વાત આવે છે. સર્પને સર્વત્ર લોકો સામાન્ય રીતે શેતાન સાથે સરખાવે છે – એક એવો આત્મા જે ઈશ્વરથી વિરુધ્ધ છે. આખા બાઈબલમાં શેતાન સામાન્ય રીતે એક યાં બીજા વ્યક્તિ દ્વારા લોકને પાપ કરવા લલચાવે છે. આપણે વાત કરી રહ્યાં છે તે વૃતાંતમાં શેતાન એક સર્પ સ્વરૂપે આવે છે. તે આ પ્રમાણે નોંધેલ છે.

    હોવા દેવ દ્વારા બનાવેલાં કોઈ પણ જંગલી પ્રાણી કરતાં સાપ વધારે કપટી હતો. (તે સ્ત્રીને દગો કરવા ઈચ્છતો હતો.) સાપે સ્ત્રીને કહ્યું, “હે સ્ત્રી, તમને દેવે ખરેખર એમ કહ્યું છે કે, તમાંરે બાગનાં કોઈ પણ વૃક્ષનાં ફળ ખાવાં નહિ?”
2 સ્ત્રીએ સાપને કહ્યું, “ના, દેવે એવું કહ્યું નથી. અમે બાગનાં વૃક્ષોનાં ફળ ખાઈ શકીએ છીએ.
3 પણ એક વૃક્ષ છે જેનાં ફળ અમે ખાઈ શકતાં નથી. દેવે અમને કહ્યું છે કે, ‘બાગની વચ્ચોવચ્ચ જે વૃક્ષ છે તેનાં ફળ તમાંરે ખાવાં નહિ, તેમજ તેને અડવું પણ નહિ, નહિ તો મૃત્યુ પામશો.”‘
4 પરંતુ સાપે સ્ત્રીને કહ્યું, “તમે મરશો નહિ.”
5 દેવને ખબર છે કે, “જો તમે એ વૃક્ષનાં ફળો ખાશો તો તમને ખરાખોટાની સમજ પડશે અને તમે દેવ જેવા થઈ જશો.”
6 સ્ત્રીએ જોયું કે, વૃક્ષ સુંદર છે અને તેનાં ફળ પણ ખાવા માંટે સારાં છે અને વૃક્ષ તેને બુદ્વિશાળી બનાવશે. પછી સ્ત્રીએ તે વૃક્ષનું ફળ લીધું અને ખાધું. તેનો પતિ પણ તેની સાથે હતો, તેથી તેણીએ થોડાં ફળ તેને પણ આપ્યાં અને તેણે પણ તે ખાધાં.

ઉત્પત્તિ ૩:૧-૬

મનુષ્યના પરીક્ષણના મૂળમાં ‘ઈશ્વર સમાન બનવા’ની લાલચ હતી. મનુષ્યે સર્વ બાબતો માટે અત્યાર સુધી ઈશ્વર પર જ ભરોસો રાખ્યો હતો, સઘળું ઈશ્વરની આજ્ઞા પ્રમાણે જ (અક્ષરસઃ) તેમણે કર્યું ને પડ્યો બોલ ઝીલ્યો હતો. પરંતુ હવે આ બધું મુકી દઈ પોતે જ ‘ઈશ્વર સમાન’ બનવાની પસંદગી કરવાની હતી, આમાં તેમણે ઈશ્વર પર નહિ પણ પોતાની ઉપર જ ભરોસો મુકવાનો હતો ને પોતાનું જ સાંભળવાનું હતું. જેથી તેઓ પોતે જ ‘દેવો’ બની જાય, પોતાના જહાજના કપ્તાન, પોતાના ભાગ્યના ધણી, સ્વતંત્ર અને કોઈને પણ જવાબ આપવા બંધાયેલ નહિ એવા.

ઈશ્વરની વિરુધ્ધ આ બળવા દરમ્યાન મનુષ્યની અંદર કશુંક બદલાઈ ગયું. જેમ આ ફકરો જણાવે છે, તેમને લાજ (શરમ) લાગી અને પોતાના શરીરોને ઢાંકવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા. આ બધું થયું તેના તુરંત બાદ જ જયારે ઈશ્વરે આદમને તેના આજ્ઞાભંગ વિશે પૂછ્યું તો આદમે હવા (અને ઈશ્વર જેણે તેને બનાવી હતી)ને દોષ દીધો. હવા એ પાછુ સર્પ ઉપર દોષ ઢોળ્યો. કોઈએ પણ ભુલ માટે પોતાની જવાબદારી સ્વીકારી નહિ.

આદમના બળવાનું પરિણામ

એ દીવસે જે શરૂ થયું તે જારી જ રહ્યું કેમ કે આપણને વારસામાં એ જ સ્વભાવ મળ્યો છે. તેથી આપણે પણ આદમ જેવું જ વર્તન દાખવીએ છીએ – આપણને આદમની આ પ્રકૃતિ વારસામાં મળી છે. ઘણાં બાઈબલ સબંધી એવી ગેરસમજ મેળવે છે કે આદમના બળવા માટે આપણને દોષિત ગણવામાં આવ્યા છે. ખરું જોતા, દોષ તો કેવળ આદમને જ મળ્યો, પણ આપણને તે બળવાના પરિણામ ભોગવવા પડી રહ્યાં છે. આ બાબતને આપણે આનુવંશિક દ્રષ્ટિકોણથી સમજી શકીએ છીએ. સંતાનો માં-બાપ પાસેથી પોતાના આનુવંશિક લક્ષણો મેળવે છે – સારા કે ખરાબ – જે જનીન વડે આપણામાં ઉતરી આવે છે. આપણે પણ આદમ તરફથી આ આંતિરક વિદ્રોહી સ્વભાવનો વારસો મેળવ્યો, જો કે અજાણતા જ, પરંતુ આદમે જે બળવો શરૂ કર્યો તેને આપણે પણ આપણી પોતાની ઈચ્છાથી જ આગળ ધપાવીએ છીએ. આપણે કદાચને આખા બ્રમ્હાંડના પ્રભુ થવા ભલે ના ઈચ્છતા હોઈએ, પરંતુ ઈશ્વરથી સ્વતંત્ર રહીને આપણી અંગત દુનિયાના ભગવાન તો આપણે જ બની રહેવા માંગીએ છીએ.     

આજે પાપની અસરો કેટલી દ્રશ્યમાન

આપણા મનુષ્ય જીવન સબંધી આ વૃતાંત ઘણું બધું સમજાવી જાય છે જેને આપણે અણદેખું કરીએ છીએ. આથી જ સર્વત્ર સર્વએ બારણાંને તાળા મારવા પડે છે, એટલે જ પોલીસ, વકીલો, બેંકોના પાસવર્ડની ગુપ્તતા વગેરેની જરૂર પડે છે – કેમ કે આપણી મોજુદા અવસ્થામાં આપણે એકબીજાનું ચોરી લઈએ છીએ. આથી જ મોટા સામ્રાજ્યો કે નાનો સમાજ બધું જ છેવટે ખરાબ થઈ નષ્ટ થઈ જાય છે – કેમ કે દરેક વ્યક્તિને અંદરથી સડો લાગી ગયો છે. તેથી જ કોઈપણ પ્રકારની શાસન પ્રણાલી (ગવર્મેન્ટ) કે આર્થિકનીતિ, ભલે ને એક બીજી કરતાં બેહતર હોય તો પણ છેવટે તો સઘળાં રાજનીતિક અને અર્થશાસ્ત્રીય તંત્રો ભાંગી જ પડે છે – કારણ કે આ પ્રણાલીમાં અને આ વિચારધારા ધરાવતા માણસોની આદતો/સ્વભાવને લીધે આ આખું તંત્ર કે પ્રણાલી છેવટે તો ધ્વસ્ત થઈ જાય છે. તેથી જ અત્યાર સુધીની બધી પેઢીઓમાં આપણે સૌથી વધારે સુશિક્ષિત હોવા છતાં આ જ બધી સમસ્યાઓથી આપણે પણ ક્યાં બાકાત છીએ! કારણ કે આ આપણા ઉપરછલ્લા ભણતર કરતાં કંઈ કેટલુંય વધારે ઊંડું અને ગહન છે. તેથી જ પ્રતાસના મંત્રની પ્રાર્થના સાથે આપણે રૂબરૂ થઈ શકીએ છીએ – કારણ કે તે આપણને બહુ સરસ અને સાચી રીતે વર્ણવે છે.     

પાપ – લક્ષ્ય ‘ચૂકી’ જવું

આ પણ કારણ છે કે જેથી કોઈપણ ધર્મ તેના સમાજ માટેની પરિકલ્પના પરિપૂર્ણ નથી કરી શક્યું –જો કે નાસ્તિકો પણ એ નથી કરી શક્યા (સ્ટાલિનના સોવિયેત યુનિયન, માઓના ચીન, પોલ પોટના કંબોડિયાનો વિચાર કરો) – કારણ કે આપણા વિશે કશુંક એવું છે જેથી આપણે આપણું દર્શન કે લક્ષ્ય ચૂકી જઈએ છીએ. આપણી આ પરિસ્થિતિને ‘ચૂકી જવું’ એ શબ્દપ્રયોગ એકદમ સચોટ રીતે અભિવ્યક્ત કરે છે. પવિત્ર બાઈબલની એક કલમ (પંક્તિ) એવું ચિત્ર રજુ કરે છે જે આપણને આ સારી રીતે સમજવા માટે ઉપયોગી છે. તે આમ કહે છે   

  16 આ પસંદ કરેલા 700 સૈનિકોને ડાબા હાથે લડવાની તાલિમ આપવામાં આવી હતી. અને તેઓ નિશાન ચુક્યાવગર સારી રીતે નિશાન તાકીને ગોફણમાંથી પથ્થર ફેંકી શકતા હતાં.

ન્યાયાધીશો ૨૦:૧૬

આ કલમ એવા યોધ્ધાઓનું વર્ણન કરે છે જેઓ ગોફણ ચલાવવામાં એવા પ્રવીણ છે કે વાળભર પણ નિશાન ચુકે નહિ. મૂળ હિબ્રુ શબ્દ જેનું ભાષાંતર ‘ચૂકી જવું’ છે તે יַחֲטִֽא׃.(યહાતી) છે. આ જ હિબ્રુ શબ્દનું ભાષાંતર આખા બાઈબલમાં પાપ તરીકે પણ થયું છે. આ જ હિબ્રુ શબ્દનું ભાષાંતર ‘પાપ’ કરવામાં આવ્યું જયારે યુસફ જેને ઈજીપ્તમાં એક ગુલામ તરીકે વેચી દેવામાં આવ્યો, તેણે પોતાના માલિકની પત્નીની વિનંતી છતાં તેની સાથે વ્યભિચાર કરવાની મના કરી દીધી. યુસફે તેણીને આમ કહ્યું:   

9 આ ઘરમાં માંરા કરતાં કોઈનું વધારે ચલણ નથી. તેમ શેઠે કોઈ વસ્તુથી મને બાકાત રાખ્યો નથી, એક તમાંરા વિના, કારણ કે તમે તેમનાં પત્ની છો. માંટે આવું મોટું કુકર્મ કરીને, હું દેવનો ગુનેગાર શી રીતે થઈ શકું?”

ઉત્પત્તિ ૩૯:૯

વળી દસ આજ્ઞા આપ્યા પછી બાઈબલ આમ કહે છે:

  20 એટલે મૂસાએ તે લોકોને કહ્યું, “ગભરાશો નહિ, કારણ કે દેવ તો તમાંરી કસોટી કરવા આવ્યા છે, જેથી તમે બધા ગભરાતા રહો અને પાપ ન કરો.”

નિર્ગમન ૨૦:૨૦

આ બંને જગ્યાએ એક જ હિબ્રુ શબ્દ વપરાયો છે જે יַחֲטִֽא׃ (યહાતી) છે જેનો તરજુમો ‘પાપ’ કરાયો છે. આ એ જ શબ્દ ‘ચૂકી જવું’ (નિશાનચૂક) છે જે ગોફણના યોદ્ધાઓ જે નિશાન તાકતા તેના સંદર્ભમાં વપરાયું છે વળી માનવીના એકબીજા સાથેના વ્યવ્હારમાં પણ વપરાયું છે. આ ચિત્ર ‘પાપ’ સમજવામાં આપણી સહાયતા કરે છે. યોદ્ધા પથ્થર લઈ ગોફણથી નિશાન તાકે છે. જો તે ચૂકી જાય તો તેનો હેતુ નાકામ થઈ જાય છે. આ જ પ્રમાણે આપણને ઈશ્વરની પ્રતિમામાં બનાવવામાં આવ્યા હતા જેથી આપણે ઈશ્વર તેમજ અન્યોની સાથે યોગ્ય વ્યવહાર કરવા દ્વારા નિશાન તાકી શકીએ અથવા લક્ષ્ય પાર પાડી શકીએ. ‘પાપ’ એટલે આપણે માટે જે ઠરાવવામાં આવ્યું તે હેતુ કે લક્ષ્ય ચૂકી જવું, જે આપણે આપણી વિવિધ વ્યવસ્થાઓ/પ્રણાલીઓમાં પછી તે કોઈ વિચારધારાને લગતી હોય કે ધાર્મિક હોય તેમાં પણ આવી જ અભિલાષા રાખવામાં આવતી હોય છે. 

‘પાપ’ની માઠી ખબર – મુદ્દો સત્યનો છે, વ્યક્તિગત પસંદગીનો નહિ

આ પતિત અને લક્ષ્ય-ચૂકી ગયેલ માણસજાતનું  ચિત્ર કંઈ સારું નથી, સારું લાગી શકે એવું પણ નથી, કે પછી આશાવાદી પણ નથી. વર્ષોથી લોકો આ શિક્ષણ સબંધી મારો સખ્ત વિરોધ કરતા આવ્યા છે. મને યાદ છે કેનેડાના મહાવિદ્યાલયમાં એક વિદ્યાર્થી બહુ ગુસ્સાથી મારી સામે જોતા બોલ્યો, “હું તમારી વાત પર વિશ્વાસ નથી કરતો કારણ કે તમે જે કહો છો તે મને પસંદ નથી”. હવે કદાચને આપણને આ ના પણ ગમે, પણ આપણને શું પસંદ છે તે પર ધ્યાન આપીશું તો અહીં જે મુખ્ય મુદ્દો છે તે ચૂકી જઈશું. આપણને કશું ‘પસંદ પડે’ તેને તે બાબતની સાચી કે ખોટા હોવા સાથે શું લેવાદેવા હોય? મને મહેસુલ, યુધ્ધો, એઈડ્સ અને ધરતીકંપો બિલકુલ પસંદ નથી – જો કે કોઈને પસંદ નથી – પરંતુ તેથી તે ખતમ થઈ જતા નથી, વળી આપણે તેમને નજરઅંદાજ પણ કરી શકતા નથી.

કાનુનની સર્વ પ્રણાલી, પોલીસ, તાળાં, ચાવીઓ, સુરક્ષા વગેરે આપણે સઘળાં સમાજમાં ઉભા કરવામાં આવ્યા છે જેથી એકબીજાથી આપણું રક્ષણ થાય જે આપણી સાથે કશું ખોટું હોવાની ચાડી ખાય છે. કુંભમેળો કરોડો લોકોને પોતાના ‘પાપ ધોઈ નાખવા’ દોરી લાવે છે તે હકીકત જ દર્શાવી દે છે કે આપણે પોતે જ જાણીએ છીએ કે આપણે લક્ષ્ય ‘ચૂકી ગયા’ છે. સ્વર્ગ માટે બલિદાનની જરૂરીયાતનો વિચાર સર્વ ધર્મોમાં જોવા મળે છે જે સંકેત આપે છે કે આપણા સબંધી કશુંક ખોટું છે. વધારે નહિ તો પણ આ સિધ્ધાંતનો વિચાર-વિમર્શ યથાર્થ છે એટલું તો સ્વીકારવું જ રહ્યું.

આ પાપનો સિધ્ધાંત બધા ધર્મોમાં, ભાષામાં, અને દેશોમાં જોવા મળે છે – જે આપણ સર્વને લક્ષ્ય ‘ચૂકી જવાનું’ ભાન કરાવે છે સાથે એક અગત્યનો પ્રશ્ન પણ ઊભો કરે છે. ઈશ્વર આ બાબતે શું કરશે? આ સંદર્ભે ઈશ્વરના પ્રતિભાવ (પ્રત્યુત્તર) તરફ હવે પછીના લેખમાં જોઈશું – જેમાં આવનાર ઉદ્ધારક વિશે પ્રથમ બાહેંધરી અથવા વાયદા સબંધી આપણે જોઈશું – આપણે માટે મોકલવામાં આવેલ પુરૂષા વિશે. 

પરંતુ ભૂમિ મધ્યેના ઓર્કની જેમ પતિત થઈ ગયા …

આની આગાઉના લેખમાં આપણે જોઈ ગયા કે આપણને તથા અન્યોને પવિત્ર બાઈબલ કેવી રીતે દર્શાવે છે – એટલે કે આપણને ઈશ્વરની પ્રતિમામાં બનાવામાં આવ્યા છે. વેદ પુસ્તક (પવિત્ર બાઈબલ) આ પાયાના વિચારને વધુ વિકસાવે છે. ગીતશાસ્ત્ર એ પ્રાચીન પવિત્ર સ્તોત્ર/ગીતોનો સંગ્રહ છે જે જુના કરારમાં યહુદીઓ ઈશ્વરની સ્તુતિ આરાધના કરતી વખતે ગાતા હતા. ગીતશાસ્ત્રનું ૧૪મુ ગીત દાઉદ રાજા દ્વારા લખવામાં આવ્યું હતું (જેઓ એક ઋષિ પણ હતા) જે ઈ.પૂ. ૧૦૦૦માં હયાત હતા, અને આ ગીત ઈશ્વરના દ્રષ્ટિકોણથી સઘળું કેવું દેખાય છે તે જણાવે છે.      

  2 યહોવા સ્વર્ગમાંથી બધાંને જુએ છે એ જાણવા માટે, કે કોઇ ડાહ્યાં લોકો છે કે જેમને દેવની મદદની જરૂર છે.
3 પણ ના! ત્યાં કોઇ નથી. બધાએ સાચો રસ્તો છોડી દીધો છે અને યહોવાથી દૂર થઇ ગયા છે.

ગીતશાસ્ત્ર ૧૪:૨-૩

‘પતિત થયા’ આ શબ્દસમૂહ સમગ્ર માનવજાતને માટે વપરાયો છે. આ એવું કશુંક છે જે આપણે ‘બન્યા/થયા’ છીએ, અહીં પતિત અવસ્થા એ આપણી પ્રારંભિક અવસ્થા જેમાં આપણે ‘ઈશ્વરની પ્રતિમા’ હતા તેના અનુસંધાનમાં વપરાયું છે. અહીં આપણી પતિતાવસ્થા આપણી ઈશ્વરથી સ્વતંત્ર થવાની દ્રઢ ઈચ્છાશક્તિ બતાવે છે. (‘ઈશ્વરને શોધવાને’ બદલે ‘સઘળાં’ ‘અન્યત્ર વળી ગયા છે’) અને કોઈ પણ ‘ભલાઈ’ કરતુ નથી.   

કલ્પિત જાદુઈ દુનિયાના યોગીઓ (ઠીંગુજી) અને ઓર્ક પર વિચાર

Orcs were hideous in so many ways. But they were simply corrupt descendants of elves

ઓર્ક ખુબ જ બિહામણા અને ધ્રુણાસ્પદ હતા. પરંતુ ખરું જોતા તો તેઓ પતિત થયેલા યોગીઓ (ઠીંગુજી) હતા

આને વધુ સારી રીતે સમજવા, ઉદાહરણ તરીકે “લોર્ડ ઓફ ધ રીંગ્સ” અથવા “હોબીટ’ (હોલીવુડ ફિલ્મો)માં દેખાડેલા ઓર્કનો વિચાર કરો. ઓર્ક દેખાવમાં, રીતભાતમાં, અને પૃથ્વી પર અન્યો સાથેના વ્યવહારમાં ખુબ જ ભદ્દા અને બિહામણા, નીચ જાનવર જેવા હતા. તેઓ યોગીઓ (ઠીંગુજીઓ)ના વંશજો હતા જે પાછળથી સરુમાન વડે પતિત થયા.

The elves were noble and majestic

યોગીઓ (ઠીંગુજી) કુલીન અને શાનદાર હતા

જયારે તમે આ યોગીઓ (ઠીંગુજીઓ)નો શાનદાર દેખાવ, તાલબદ્ધતા અને પ્રકૃત્તિ સાથે તેમનો અજબ સબંધ જુઓ (લેગાલોસનો વિચાર કરો) તો વિચાર આવશે કે એક વખતના યોગીઓ ‘પતિત થઈ’ કેવા બિહામણા અને ભદ્દા ઓર્ક બની ગયા. અને આ થકી મનુષ્યો સબંધી જે વાત આપણે કરી રહ્યાં છીએ તેની વધુ સમજ મળશે. 

મનુષ્યોમાં જોવા મળતી સર્વસામાન્ય આદત અથવા સ્વભાવની સાથે આ બાબત એકદમ બંધબેસતી છે, આપણા પાપની સભાનતા અને તેથી શુદ્ધ થવાની જરૂરીયાત – જેમ કુંભમેળાના પર્વમાં દર્શાવી તેમ. . તો હવે એવા દ્રષ્ટિકોણ પાસે આવી ગયા છે જે આપણને ઘણુંબધું શીખવી જાય છે. પવિત્ર બાઈબલ શરૂઆતથી જ શીખવે છે કે માણસ સચેતન, વ્યક્તિગત, અને નૈતિક છે પરંતુ આ બધું જ પાછળથી પતિત થાય છે, આ આપણી જાત સબંધી આપણે જે અવલોકન કર્યું તેની સાથે બિલકુલ સંગત છે. મનુષ્યનું મુલ્યાંકન કરવામાં બાઈબલ એકદમ સચોટ છે, આપણી અંદરના નૈતિક સ્વભાવની માંગણીઓને જાણવા છતા તેને અવગણીએ છીએ કેમ કે આપણા કાર્યો અને ચાલ-ચલગત આપણી અંદરના નૈતિક ધોરણોની માંગણીઓ સાથે બંધ બેસતા જ નથી – કારણ કે આપણે પતિત થયા છીએ. બાઈબલના જૂતા મનુષ્યને બરાબર આવે છે. જો કે તે એક દેખીતો સવાલ ખડો કરે છે: ઈશ્વરે આપણને આવા શા માટે બનાવ્યા? એક નૈતિક માપદંડ સાથે કે જે વડે આપણે પતિત પણ થઈએ? એક જાણીતા નાસ્તિક, ક્રિસ્ટોફર હિચિન ફરિયાદ કરતા કહે છે કે:      

“… જો ઈશ્વર ખરેખર મનુષ્યને આ બધા [પતિત કે ભ્રષ્ટ] વિચારોથી સ્વતંત્ર રાખવા ઈચ્છતા હોત, તો તેમણે વધારે ધ્યાન રાખી કોઈ અલગ જ જાત(પ્રજાતિ)નું સર્જન કર્યું હોત.” ક્રિસ્ટોફર હિચિન. ૨૦૦૭. ઈશ્વર મહાન નથી: ધર્મ કેવી રીતે બધું બગાડી

દે છે. પાન. ૧૦૦. 

પરંતુ અહીં ઉતાવળથી બાઈબલની ટીકા કરવામાં જે અગત્યનું છે તે તેઓ ચૂકી જાય છે. પવિત્ર બાઈબલ એવું નથી કહેતું ઈશ્વરે આપણને આ પ્રમાણે બનાવ્યા, પણ સર્જનની શરૂઆતમાં કશુંક ભયંકર બન્યું જેના કારણે આ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ ઉભી થઈ. સર્જન બાદ માનવઈતિહાસમાં એક પ્રમુખ ઘટના બની. પ્રથમ મનુષ્યોએ ઈશ્વરનો અનાદર કર્યો, જે ઉત્પત્તિના પુસ્તકમાં નોંધેલી છે – બાઈબલ (વેદ પુસ્તક)નું સૌથી પહેલું અને પ્રથમ પુસ્તક – જે પ્રમાણે મનુષ્ય તેમના આ અનાદરને લીધે પતિત બન્યા. તેથી જ હવે આપણે તમસ એટલે કે અંધકારમાં જીવન જીવીએ છીએ.    

મનુષ્યજાતનું પતન

માનવ ઈતિહાસમાં આ ઘટનાને મહા પતન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આદમ, ઈશ્વરે બનાવેલો પ્રથમ માણસ હતો. આદમ અને ઈશ્વર વચ્ચે એક કરાર (સમજુતી) હતા, જેમ લગ્નપ્રસંગે એકબીજાની સાથે વિશ્વાસુ રહેવાની સમજુતી (કરાર) થાય એમ જ, પરંતુ આદમે આ કરાર તોડ્યો. પવિત્ર બાઈબલ એવું નોંધે છે કે ‘સારું અને ભૂંડું જાણવાના વૃક્ષ’ પરનું ફળ આદમે કદી ખાવું નહિ એવો કરાર ઈશ્વર અને આદમ વચ્ચે હોવા છતાં આદમે ફળ તોડી ને ખાધું. આ કરાર અને વૃક્ષ બંનેએ આદમને સ્વતંત્ર ઈચ્છાશક્તિ આપી હતી જેથી આદમે ઈશ્વરને વિશ્વાસુ રહેવું કે નહિ તે તે પોતે જ પસંદ કરી શકે. આદમને ઈશ્વરની પ્રતિમામાં ઉત્પન્ન કરવામાં આવ્યો હતો, અને તેઈશ્વર સાથે મિત્ર સમાન વ્યવહાર રાખી શકતો હતો. જેમ ઉભા રહેવાની પસંદગી ક્યારેય વાસ્તવિક નથી જયારે બેસવું જ અશક્ય હોય, આદમની ઈશ્વર સાથે મિત્રતા અને ભરોસો પણ એક પસંદગી જ હોવા જોઈતા હતા. આ પસંદગી એ આજ્ઞા કે  વૃક્ષનું ફળ ખાવું નહિ તે પર આધારિત હતી. પરંતુ આદમે બળવો કરવાનું પસંદ કર્યું. આદમે જે શરૂ કર્યો તે બળવો પેઢી દર પેઢી જારી જ રહ્યો અને આજે પણ આપણા દ્વારા ચાલુ જ છે. હવે પછી આપણે આગળ જોઈશું કે આનો શું અર્થ થાય.   

ઈશ્વરની પ્રતિમામાં

આપણે એ જોઈ ગયા કે કેવી રીતે પુરૂષાની હયાતી સમયની શરૂઆત પહેલાંથી હતી વળી ઈશ્વર (પ્રજાપતિ) પુરૂષાનું બલિદાન અર્પી પોતાનું માનસ પ્રગટ કરે છે. આ નિર્ણય થકી સર્વ સર્જનની  શરૂઆત થઈ – જેમાં મનુષ્યજાતના સર્જનનો પણ સમાવેશ થાય છે.  

ચાલો વેદ પુસ્તક (પવિત્ર બાઈબલ) મનુષ્યના સર્જન સબંધી શું કહે છે તે જોઈએ જેથી આપણા વિશે બાઈબલ શું શીખવે છે તે આપણે જાણી શકીએ.

26 પછી દેવે કહ્યું, “હવે આપણે મનુષ્ય બનાવીએ, જે આપણી પ્રતિમાંરૂપ અને આપણને મળતો આવતો હોય; જે સમુદ્રમાંનાં માંછલાં પર, અને આકાશમાંનાં પક્ષીઓ પર શાસન કરે. તે પૃથ્વીનાં બધાં પ્રાણીઓ અને નાનાં પેટે ચાલનારાં જીવો પર શાસન કરે.”
27 આથી દેવે પોતાની પ્રતિમાંરૂપ મનુષ્ય પેદા કર્યો. તેણે માંણસો એટલે સ્ત્રી અને પુરુષ બનાવ્યાં.

ઉત્પત્તિ ૧:૨૬-૨૭

“ઈશ્વરની પ્રતિમામાં”

મનુષ્યને ‘દેવની પ્રતિમા પ્રમાણે’ સર્જવામાં આવ્યો તેનો મતલબ શું? તેનો અર્થ એવો નથી કે ઈશ્વર પાસે  પણ ભૌતિક શરીર છે જેમાં બે હાથ, એક માથું, વગેરે હોય. એથી વિશેષ, આનો ગહન અર્થ એવો છે કે મનુષ્યના મૂળભૂત ગુણલક્ષણો ઈશ્વરના ગુણલક્ષણોમાંથી ઉતરી આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે ઈશ્વર (પવિત્ર બાઈબલમાં) અને મનુષ્ય (અવલોકનથી) એમ બંને બુદ્ધિ-ચાતુર્ય, લાગણી અને ઈચ્છાશક્તિ ધરાવે છે. પવિત્ર બાઈબલ ઘણીવાર ઈશ્વરને દુખિત, ખેદિત, ક્રોધિત અથવા ઉલ્લાસિત દર્શાવે છે – જે લાગણીઓ આપણે મનુષ્યો પણ અનુભવીએ છીએ. આપણે રોજે રોજ પસંગીઓ કરીએ છીએ અને નિર્ણયો લઈએ છીએ. પવિત્ર બાઈબલ જણાવે છે કે ઈશ્વર પણ પસંદગીઓ કરે છે અને નિર્ણયો લે છે. તર્ક અને વિચાર કરવાની આપણી ક્ષમતા પણ ઘણુંખરું કરીને ઈશ્વર તરફથી મળેલ દેન છે. ડહાપણ, લાગણીઓ, અને ઈચ્છાશક્તિ વગેરેની આપણી વિસાત એટલા માટે શક્ય છે કે ઈશ્વર પાસે આ બધું છે અને તેમણે આપણને તેમની પ્રતિમા પ્રમાણે ઉત્પન્ન કર્યા છે.  

ઊંડી રીતે જોતા આપણે સર્વે સભાન/સચેતન છીએ, ‘મારા’ અને ‘તમારા’ સબંધી અવગત (જાણકાર) અને ચેતનવંત. ‘તે છે’ તેનાથી આપણે અવ્યક્તિગત નથી. આપણે આવા છીએ કેમ કે ઈશ્વર પણ આવા છે. આ મૂળભૂત દ્રષ્ટિકોણથી, પવિત્ર બાઈબલના ઈશ્વર સર્વેશ્વરવાદ કે અવ્યક્તિગત ‘શક્તિ’ જેવા નથી, જાણીતી ફિલ્મ સ્ટાર વોર્સ દર્શાવે છે તેમ. અવ્યક્તિગત ‘તે છે’ ના કરતા મનુષ્યોની સચેતન/સંવેદનશીલ વ્યક્તિત્વની હકીકત ઈશ્વર વિશેના પ્રાથમિક શિક્ષણથી સ્પષ્ટ થાય છે. આપણે આવા એટલા માટે છીએ કેમ કે ઈશ્વર પણ આવા છે, કેમ કે આપણે તેમની પ્રતિમામાં સર્જાયા છીએ. 

આપણે શા માટે કલાત્મક છીએ

આપણે પણ કૌશલ્ય અને કળાપ્રેમી છીએ. આપણે કુદરતી રીતે જ સુંદરતાના પ્રશંસક છીએ વળી આપણે સઘળામાં સુંદરતા શોધીએ અને જોઈએ પણ છીએ. વિચારો કે સંગીત આપણે માટે કેટલું અગત્યનું છે – અરે નૃત્ય કરવાનું પણ આપણને કેટલું પસંદ છે. સંગીત આપણા જીવન કેવું અલંકૃત કરે છે. આપણને સારી વાર્તા પણ ગમે છે ચાહે તે નવલકથા હોય, કે પછી નાટ્યકથા, અથવા આજે વધુ પ્રચલિત ફિલ્મો પણ. દરેક ફિલ્મ/વાર્તામાં નાયક, ખલનાયક, પટકથા અને ખુબ રસપ્રદ વાતોથી આ નાયક, ખલનાયક અને સ્વાંગ બધું જ આપણી કલ્પનાશક્તિમાં ઘુસી જાય છે. આપણે માટે આ બધા મનોરંજનની કળાના ક્ષેત્રોની કદર અને સરાહના કરવી એ બિલકુલ સ્વાભાવિક છે, તે આપણને તાજગી અને દ્રઢતા પ્રદાન કરે છે કેમ કે આપણો ઈશ્વર પણ એક કલાકાર છે અને આપણે તેની જ પ્રતિકૃતિ છીએ. 

પૂછવા જેવો એક સવાલ છે. ચાહે તે કોઈ પણ કળા હોય, અભિનય કે સંગીત કે નૃત્ય કે લેખન આપણે કુદરતી રીતે જ કળાપ્રેમી કેમ છીએ? હું જયારે પણ ભારતમાં મુસાફરી કરું છું ત્યારે ભારતીય ફિલ્મોના સંગીત અને નૃત્યથી આશ્ચર્યચકિત થઈ જાઉં છું, પાશ્ચાત્ય ફિલ્મોથી પણ વિશેષ. ડેનિયલ ડેન્નેટ કે જે શીખવાની માનસિક પ્રક્રિયાના વિશેષજ્ઞ અને એક આખાબોલા નાસ્તિક  પણ છે, તે તેમના ભૌતિક દ્રષ્ટિકોણથી ઉપરના પ્રશ્નનો જવાબ આપે છે:

“આમાંના મોટાભાગના સંશોધનો સંગીતને જ સાચું માની તેની પસંદગી કરે છે. ભાગ્યે જ કોઈ પૂછે છે: સંગીત શા માટે અસ્તિત્વમાં છે? તેનો એક ટૂંકો અને સાચો જવાબ છે: તે એ કે સંગીત એટલા માટે અસ્તિત્વમાં છે કારણ કે તે આપણને પસંદ છે અને તેથી તેના અસ્તિત્વમાં આપણે વધારો કરતા જઈએ છીએ. પરંતુ આપણને તે કેમ પસંદ છે? કારણ કે આપણને તે સુંદર લાગે છે. પણ તે સુંદર કેમ લાગે છે? આ એક સપૂર્ણ જૈવિકશાસ્ત્રને લગતો પ્રશ્ન છે જેનો કોઈ સારો જવાબ હજુ સુધી આપણી પાસે નથી.”

(ડેનિયલ ડેનેટ. જોડણી તોડવું: પ્રાકૃતિક ઘટના તરીકે ધર્મ. પૃષ્ઠ. 43)

માણસજાત સબંધી ભૌતિક દ્રષ્ટિકોણથી જોતા માણસના આ મૂળભૂત સ્વભાવનો કોઈ જવાબ નથી. પરંતુ પવિત્ર બાઈબલના દ્રષ્ટિકોણથી જોતા આવું એટલા માટે છે કેમ કે આપણો ઈશ્વર પોતે કલાપ્રેમી અને સૌંદર્યપ્રેમી છે. તેમણે દરેક વસ્તુ ખુબ સુંદર બનાવી અને તેઓ તેની સુંદરતાનો આનંદ પણ લે છે. આપણે કે જેઓ તેની પ્રતિમા છીએ, તેથી તેવા જ છીએ.  

શા માટે આપણે નૈતિક છીએ

વધુમાં, દરેક લોકસંસ્કૃતિમાં જોવા મળતી કુદરતી નૈતિક ક્ષમતા (ભલા-ભૂંડાની પરખશક્તિ) ‘ઈશ્વરની પ્રતિમામાં બનેલા હોવાનું પ્રમાણ આપે છે, જેની વધુ વિગત આપણે ગુરુ સાંઈબાબાના (નૈતિક) શિક્ષણમાં જોઈ ગયા છીએ.  કારણ કે આપણે ઈશ્વરની પ્રતિમા પ્રમાણે બન્યા છીએ અને નૈતિકતા ઈશ્વરના વ્યક્તિત્વનો મૂળભૂત (અંતરભુત) ભાગ છે, જેમ દિશાસૂચક સોય ચુંબકને લગાવતા જ ઉત્તર-દક્ષિણ દર્શાવે એમ આપણને ‘સાચા’, ‘સારા’, ‘યોગ્ય’ અને ‘ખોટા’ની માર્ગરેખા મળે છે કેમ કે તે (ઈશ્વર) પણ આવા જ છે. એવું નથી કે બહુ ધાર્મિક લોકો જ આ પ્રમાણે બનેલા હોય છે – પરંતુ દરેક જણ. આનો સ્વીકાર નહિ કરવાથી ગેરસમજ ઉભી થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે અમેરિકાના ભૌતિકવાદી સેમ હેરીસનો આ પડકાર જુઓ. 

“જો તમે એમ માનવામાં ખરા હોવ કે ધાર્મિક આસ્થા જ નૈતિકતાનો ખરો પાયો છે તો પછી નાસ્તિકો વિશ્વાસીઓ કરતા ઓછા નૈતિક હોવા જોઈએ.” સેમ હેરીસ. ૨૦૦૫. ખ્રિસ્તી દેશને પત્ર,

પાન. ૩૮-૩૯. 

હેરીસ અહીં એકદમ ખોટા છે. આપણે દેવની પ્રતિમામાં ઉત્પન્ન થયા છીએ તેમાંથી આપણી નૈતિક સભાનતા આવે છે, નહિ કે આપણા ધાર્મિકપણાંથી. અને તેથી જ નાસ્તિકો પણ આપણી જેમ જ નૈતિક સભાનતા ધરાવે છે અને એ પ્રમાણે વર્તી શકે છે. પરંતુ નાસ્તિકવાદ સાથે સમસ્યા એ છે કે તે એમ પુછ્યા કરે છે કે શા માટે આપણે નૈતિક હોવું જોઈએ – પરંતુ આપણે ઈશ્વરની પ્રતિમામાં સર્જાયા તે જ આનો સાદો અને સીધો જવાબ છે.    

શા માટે આપણે સબંધપરસ્ત છીએ

પવિત્ર બાઈબલ પ્રમાણે, પોતાની જાતને સમજવાની શરૂઆત આપણે ઈશ્વરની પ્રતિમામાં બનેલા છે એ સ્વીકારવાથી થાય છે. આ વડે આપણને ઈશ્વર વિશે સમજ પ્રાપ્ત થાય છે (પવિત્ર બાઈબલમાં તેમના સબંધી જે પ્રગટ કરે છે તે વડે) અથવા લોકો સબંધી સમજ પ્રાપ્ત થાય છે (તેમના નિરીક્ષણ અને ચિંતન વડે) અન્યો સબંધી પણ આપણે સમજ પ્રાપ્ત કરી શકીએ છીએ. ઉદાહરણ તરીકે લોકો સબંધોને કેટલું મહત્વ આપે છે તેનો વિચાર કરો. કોઈ સારી ફિલ્મ જોવી એ સારું છે, પરંતુ પોતાના મિત્રોની સાથે ફિલ્મ જોવાનો અનુભવ વધારે સારો છે. આપણે કુદરતી રીતે જ બધું આપણા મિત્રો સાથે વહેંચવા ઈચ્છીએ છીએ. આપણી તંદુરસ્તી અને સુખાકારીની વ્યાખ્યા આપણી અર્થપૂર્ણ દોસ્તી અને પારિવારિક સબંધો પરથી આવે છે. એથી ઉલટું, એકલતા અને/અથવા તૂટેલા પારિવારિક સબંધો કે દોસ્તી આપણને ખુબ તનાવગ્રસ્ત કરી દે છે. અન્યો સાથેના આપણા સબંધોથી આપણે કદી પણ વિરક્ત કે અપ્રભાવિત રહી શકતા નથી. બોલીવુડની ફિલ્મો બહુ લોકપ્રિય છે કેમ કે તેમાં તેના પાત્રો વચ્ચેના સબંધો બખૂબી રજુ કરે છે (પ્રેમીઓ વચ્ચેનો સબંધ કે પારિવારિક સબંધ વગેરે). 

હવે જો આપણે ઈશ્વરની પ્રતિમામાં છીએ, તો આપણે ઈશ્વર સાથેના સબંધનું મહત્વ અને તેનો પ્રભાવ પણ અનુભવીશું, અને આપણે જો કે તે અનુભવીએ જ છીએ. પવિત્ર બાઈબલ જણાવે છે કે “દેવ પ્રેમ છે…” (૧ યોહાન ૪:૮). ઈશ્વર તેમજ અન્યોને માટે આપણો પ્રેમ કેટલો મહત્વપૂર્ણ છે તે વિશે પવિત્ર બાઈબલમાં ઘણું બધું લખવામાં આવ્યું છે – અને આ બે બાબતો (ઈશ્વર તેમજ અન્યોને માટે આપણો પ્રેમ )ને તો ઈસુએ (ઈસુ સત્સંગે) પવિત્ર બાઈબલમાં બે સૌથી મહત્વની આજ્ઞા ગણાવી છે. તમે આ વિશે વિચાર કરો, પ્રેમ હંમેશા સબંધપરસ્ત હોય છે, કેમ કે તેને માટે એક વ્યક્તિ કે જે પ્રેમ કરે છે (પ્રેમી/પ્રિયતમ) અને બીજી વ્યક્તિ જે તે પ્રેમ પામે છે (પ્રિયા/પ્રિયતમા)ની જરૂર પડે છે.   

આથી આપણે ઈશ્વરને એક પ્રેમી અથવા પ્રિયતમ તરીકે જોવા કે વિચારવા જોઈએ. આપણે જો તેમને માત્ર ‘પ્રમુખ સંચાલક’, ‘આદિ કારણ’, ‘સર્વજ્ઞાની દેવ’, ‘પરોપકારી એક’ કે કદાચ ‘અવ્ય્ક્તિગત આત્મન’ તરીકે જ જોઈએ તો આપણે બાઈબલના ઈશ્વર વિશે જોતા કે વિચારતા નથી – એથી ઉલટું, આપણે આપણા મનોમાં ઈશ્વરનું સર્જન કરીએ છીએ. જો કે ઉપરના શીર્ષકો સાચા છે, પરંતુ ઈશ્વર એક બેધડક આવેશપૂર્ણ સબંધપરસ્ત (પ્રિયતમ) પણ છે. તેને પ્રેમ ‘છે’ એમ નહિ પણ તે પોતે જ ‘પ્રેમ’ છે. ઈશ્વરના મનુષ્યો માટેનો પ્રેમ દર્શાવતી સૌથી મહત્વની બે ઉપમાઓ બાઈબલમાં આપવામાં આવી છે: એક પિતાનો પોતાના સંતાનો માટે નો પ્રેમ/સબંધ અને એક પતિનો પોતાની પત્ની સાથેનો પ્રેમ/સબંધ. આ કોઈ ‘આદિ કારણ’ સમરૂપતા સમજાવતી ઉદાસીન તત્વજ્ઞાન (ફીલસુફી)ની વાત નહિ પણ સૌથી ગાઢ અંગત માનવીય સબંધો છે.

આપણે અત્યાર સુધી જે પાયાની વાતો સમજ્યા તે આ છે. મનુષ્ય ઈશ્વરની પ્રતિમામાં ઉત્પન્ન થયો જે બુદ્ધિ-ચાતુર્ય, લાગણીઓ અને ઈચ્છાશક્તિ ધરાવે છે. આપણે સચેતન, સભાન અને સંવેદનશીલ છીએ. આપણે નૈતિક સ્વભાવ ધરાવીએ છીએ અને અપણી અંદરનું આ ‘નૈતિક વ્યાકરણ’ આપણને ‘સાચું’ અને ‘યોગ્ય’ વળી ‘ખોટું’ અને ‘અયોગ્ય’ની સમજણ આપે છે. આપણી અંદર ભિન્ન ભિન્ન કળાની સુંદરતાને વિકસાવવાની અને તેની સરાહના કરવાની અજબ ક્ષમતા રહેલી છે, પછી તે લલિત, લેખન, નૃત્ય કે નાટ્યકલા ઈત્યાદી કેમ ના હોય.  વળી આપણે કુદરતી રીતે જ અન્યો સાથે સબંધો વિકસાવવા અને દોસ્તી કરવા ચાહીએ છીએ. આપણે આવા છીએ કારણ કે ઈશ્વર આવા જ છે અને આપણે તેમની પ્રતિમામાં બનેલા છીએ. આ બધાનો નિષ્કર્ષ આપણી જાતો સબંધી આપણે જે જોયું અને નોંધ્યું તેની સાથે સુસંગત છે. આપણે આગામી લખાણમાં આ ચર્ચા જારી રાખીશું અને કેટલીક વધુ સમસ્યાઓ તરફ નજર નાખીશું.